Skip to content
Договор, фактура или извештај за трошење може да побара секој граѓанин, и тоа електронски. Проверивме што може да се најде веднаш на неколку институционални страници и што останува да се побара.
Утре, 28 септември, е Меѓународниот ден за универзален пристап до информации. За граѓанинот, правото да знае почнува со конкретно прашање: колку чинела една набавка, кому му се исплатени јавни пари и каде е договорот? Денот прво го прогласи УНЕСКО во 2015 година, а Генералното собрание на ОН го призна на ниво на Обединетите нации во 2019 година.
Одговорот не мора да се чека на прес-конференција. Законот дозволува секое физичко или правно лице да побара информација што институцијата ја создала или ја поседува. Барањето може да се испрати електронски и тогаш се смета за писмено барање. Граѓанинот не е должен да објаснува зошто му треба документот.
Прво проверете што веќе е објавено
Почетната точка може да биде буџетот, но тој кажува што се планирало. За да се види што се потрошило, побарајте извештај за извршување, конкретна трансакција, документација за јавна набавка и склучен договор.
На страницата на Владата има посебни рубрики за буџет, план за јавни набавки и реализација. Објавени се буџетот и планот за набавки за 2026 година, додека на проверената страница со извештаи за реализација последната означена група е за 2025 година. Тоа е наод за таа страница, а не доказ дека понов документ не постои на друго место
Токму затоа не е доволно да се отвори една рубрика. Кај Министерството за финансии, страницата за слободен пристап упатува на план за набавки од 2025 година, но во посебната рубрика „Годишни планови“ има линк означен како план за 2026 година. Град Скопје, пак, има објавено извештај за извршување на буџетот за периодот до 30 јуни 2026 година.
За поединечни исплати служи и порталот „Отворени финансии“, каде може да се видат буџетскиот корисник, примачот, видот на трошокот и датумот на плаќање. Порталот наведува дека податоците се ажурираат двапати месечно и можат да се преземат во отворен формат. За целосните услови на една набавка и нејзината реализација, трансакцијата треба да се спореди со документацијата и договорот.
Пет информации што можете да ги побарате
Може да побарате копија од конкретен договор за јавна набавка, фактура и документ за исплата; преглед на трошоците за службени патувања во определен период; договори и исплати за надворешни советници; евиденција за трошоци за службени возила; или извештај за реализација на определена буџетска програма. Наведете институција, период и документ колку што можете попрецизно. Законот посебно бара јавно објавување на буџети, завршни сметки, финансиски планови и документација за јавните набавки.
Постои и законска заштита на одредени информации, меѓу нив лични податоци. Но ако заштитениот дел може да се одвои, институцијата треба да овозможи пристап до остатокот од документот. Одбивањето мора да биде образложено.
Колку се чека и што ако нема одговор?
Институцијата треба да одговори веднаш, а најдоцна во рок од 20 дена од приемот на барањето. Рокот може да достигне најмногу 30 дена вкупно, кога е потребен делумен пристап или информацијата е обемна. За продолжувањето институцијата мора електронски да го извести барателот веднаш, а најдоцна во првите седум дена.
Ако рокот истече без пристап до информацијата и без доставено решение, законот го третира тоа како одбивање. Тогаш може да се поднесе жалба до Агенцијата во рок од 15 дена. За изречно решение со кое барањето е одбиено или отфрлено, рокот за жалба е 15 дена од приемот на решението. Жалбите се испраќаат на zalbi@aspi.mk; Агенцијата е на булевар „Гоце Делчев“ бр. 18, зградата на МРТВ, 14. кат, Скопје.
Ова не е само теоретска можност. Во првите шест месеци од 2025 година, Агенцијата евидентирала 333 жалби, од кои 234 биле поради молчење на институциите.
Пример за електронско барање
Предмет: Барање за пристап до информации од јавен карактер
До: [име на институцијата]
Јас, [име и презиме], барам електронска копија од [точно определен договор, фактура, извештај или евиденција] за периодот [датуми]. Ве молам одговорот и документите да ги доставите електронски на [е-пошта].
[Име и презиме, контакт]
Може да го испратите на објавената адреса на службеното лице или преку порталот за слободен пристап. Порталот наведува дека барањата и добиените одговори се јавно видливи, па тоа имајте го предвид кога внесувате лични податоци. Зачувајте го испратеното барање и потврдата за прием: рокот се врзува за денот кога институцијата го примила. За електронско поднесување не е потребно лично одење по приемен печат.
Правото да знаете не завршува со објавен линк. Документот треба да биде целосен, доволно нов за прашањето што го поставувате и употреблив за проверка. Ако од објавените податоци не може да се утврди колку е платено и за што, следниот чекор е барање за конкретниот запис.
