За спас на мултилатерализмот

Во пресрет на 81. Генерално собрание на ОН, лидерите на Канада, Бразил, Кенија и Европската Унија објавија апел за спас на мултилатерализмот, истакнувајќи ја важноста на глобалната соработка наспроти трансакцискиот пристап кон меѓународната политика.

*Андор ЛАСЛО

Писмото го потпишаа канадскиот премиер Марк Карни, бразилскиот претседател Лула да Силва, претседателот на Кенија Вилијам Руто и претседателот на Европскиот совет Антонио Кошта. Иницијативата има и име: „Партнери за мултилатерализам“, а целта е „да се создаде флексибилна, отворена рамка за земји од различни региони и политички традиции кои се подготвени да соработуваат преку поделбите“. Потписниците веруваат дека таквата соработка меѓу средните и земјите во развој „не е чин на идеализам, туку практична неопходност“. Апелот сигнализира дека мултилатерализмот денес не е нешто што само треба да се зајакне, туку да се спаси.

„Враќање на довербата, управување со трансформацијата: Обединети нации што испорачуваат за сите“ беше насловот даден на ова Генерално собрание на ОН, кое беше последно за Антонио Гутереш како генерален секретар. Иако поранешниот премиер на Португалија се истакна во прашања како организирањето на „Самитот на иднината“ (2024), улогата на ОН ослабна во решавањето на меѓународните конфликти, а организацијата мора да функционира со сè помалку ресурси. Членките на ОН се обединети особено околу мирот: „да го заштитат човештвото од камшикот на војната“ (Лула). Затоа, неспособноста на меѓународната заедница да стави крај на разорните војни на нашето време и да ги направи ОН поефикасни предизвикува голема загриженост. Кога станува збор за мировните напори во Украина, ОН беа помалку видливи од Светата столица по руската инвазија во 2022 година. Европејците треба да се почувствуваат повикани да размислуваат за различни пристапи кон мирот: од „нема мир без правда“, како што нагласи францускиот претседател Макрон, до „мирот е патот“, како што го цитираше Махатма Ганди извонредниот индиски министер за надворешни работи Субрахмањам Џајшанкар.

Целта на „управувањето со трансформацијата“ пред сè се однесува на подемот на вештачката интелигенција, која истовремено се гледа како можност и како предизвик. Потребата од регулација, па дури и од глобални стандарди, ја објасни министерот за надворешни работи на Сингапур, Вивиан Балакришнан, но и Педро Санчез. Шпанскиот премиер се појави во Њујорк со најдоследното претставување на социјалдемократската позиција од Европа и се здружи со Зохран Мамдани, но и со Џон Стјуарт, за да ги раздвижи каналите на социјалните мрежи. Новиот британски премиер направи споредба со првата индустриска револуција, која започна во северна Англија и по која условите на работниците многу се влошија, пред подоцна да станат подобри. Не е изненадување што најсилниот глас против регулирањето на вештачката интелигенција дојде од американскиот претседател Доналд Трамп, кој практично ја искористи платформата на ОН за предизборен говор пред изборите на средината од мандатот. Неговиот говор би можел да се натпреварува за титулата најарогантен во историјата на ОН, особено кога станува збор за деловите што се однесуваа на Куба или на Меѓународниот кривичен суд (МКС). Сето ова доаѓа во време кога неговиот рејтинг на одобрување достигнува негативен рекорд.

Додека настапот на Трамп беше на границата на дефекација врз сцената на ОН, другите го искористија своето време за говор за да докажат дека вреди да се вложи напор во спасувањето на организацијата. Како што претседателот на Кенија ја потсети публиката, само четири африкански земји биле присутни при основањето на ОН, но токму овој континент најдобро знае колку важни можат да бидат ОН. Говорот на Руто содржеше најелоквентно објаснување за нееднаквостите во меѓународните финансии и ги посочи двојните стандарди во различни области. Тој нагласи дека легитимноста на правилата може да биде доведена во прашање ако тие не се воспоставени и управувани на инклузивен начин. Тој, исто така, укажа на важноста на социјалните инвестиции, кога рече: „образованието не е потрошувачка. Тоа е инфраструктура на можностите, продуктивноста и националната трансформација која го поддржува глобалниот напредок.“ Кенија е само една од многуте земји што бараат реформа на ОН за да се овозможи подобра застапеност на сите региони и да се обезбеди еднаквост која не запира пред вратата на Советот за безбедност.

Според д-р Калилур Рахман од Бангладеш, актуелниот претседател на Генералното собрание, ОН мора да бидат спасени не затоа што се совршени, туку затоа што се незаменливи. И повеќето членки поддржуваат некаков вид реформа. Додека Индија, Кенија и други земји од Глобалниот Југ постојано повикуваат на соодветна застапеност на Глобалниот Југ, овие гласови добиваат поволен одговор и од многумина на Северот, како што овојпат можеше да се слушне од претставниците на Канада, Финска или Ирска, при што последната зборуваше и како земја која во моментов претседава со Советот на Европската Унија. Претседателот на Финска, Александер Стуб, кој до неодамна беше директор на Школата за транснационално управување при Европскиот универзитетски институт во Фиренца, го одржа најакадемскиот говор на Генералното собрание на ОН, кој може да се користи на идните курсеви по меѓународни односи, но и во случај повторно да се појави како кандидат за функција во ЕУ или во некоја мултилатерална институција откако ќе ја напушти сегашната функција. Стуб во 2025 година се наметна како број еден „шепкач на Трамп“, но, како што покажа говорот на американскиот претседател, целото тоа шепотење веројатно имало малку трајно влијание врз начинот на размислување на Трамп.

Клучен аргумент за реформа на ОН, според различни говорници на ова Генерално собрание, е дека архитектурата на ОН, а особено правилата на Советот за безбедност, ги одразува условите од 1945 година, а не оние од 21 век. Сепак, тоа е само делумно точно. Начинот на кој заврши Втората светска војна во основа значеше дека повеќето карти беа во рацете на Вашингтон и Москва. Но Британија, и формално и суштински, исто така беше дел од победничкиот сојуз, а со себе ја донесе и сериозно компромитираната Франција. Покрај тоа, беше потребна проникливоста на Френклин Д. Рузвелт, заснована на неговото длабоко познавање на историјата и географијата, за да биде вклучена Кина, пред кој било да можеше да предвиди дека Кина ќе стане толку силна голема сила во 21 век. И треба да се забележи дека токму Кина, меѓу постојаните членки на Советот за безбедност, не може да биде обвинета дека систематски го прекршувала меѓународното право од крајот на Студената војна. Како да се зголеми бројот на членки на Советот за безбедност или како нивните гласачки права да се условат со нивното однесување, одамна е предмет на размислување и дебата, вклучително и на ова Генерално собрание.

Доналд Трамп во својот говор го спомена ангажманот на првата дама, неговата сегашна сопруга Меланија Трамп, во работата на ОН, кој го нарече исклучителен. Ова треба да биде повод да ѝ се оддаде почит на Елеонор Рузвелт (1884-1962), која одигра голема улога во заштитата на духот на мултилатерализмот по смртта на нејзиниот сопруг во 1945 година. На барање на претседателот Хари С. Труман, таа продолжи да се залага за Универзалната декларација за човекови права (10.12.1948) како претседателка на Комисијата на ОН за човекови права. Денес, по девет машки лидери, повеќе говорници изразија надеж дека ќе биде избрана првата жена генерален секретар, што само по себе би било знак на напредок. Постарите читатели можеби се сеќаваат дека уште во 2016 година имаше пет силни кандидатки за највисоката функција, меѓу кои Ирина Бокова од Бугарија и Хелен Кларк од Нов Зеланд. Единственото сигурно е дека, 81 година по крајот на Втората светска војна, новиот шеф на ОН нема да биде некој што служел во Вермахтот.

*Ласло Андор е унгарски економист, поранешен еврокомесар за вработување, социјални прашања и инклузија во Европската комисија од 2010 до 2014 година, а денес е генерален секретар на Фондацијата за европски прогресивни студии (FEPS)