Skip to content
Храната и безалкохолните пијалаци во Македонија во август поскапеа за 0,5 проценти за само еден месец. Во исто време, дел од она што го произведуваме, купуваме и плаќаме никогаш не завршува во чинија – се губи по патот од нивата до пазарот или се фрла во домовите, рестораните и продавниците.
Но колку точно храна фрла Македонија?
Одговорот е понеобичен отколку што изгледа: постојат различни податоци и проценки, но нема една прецизна, редовно мерена национална бројка што може да покаже каде и колку храна се губи низ целиот синџир.
Прашањето повторно станува актуелно денеска, 29 септември, кога по седми пат се одбележува Меѓународниот ден за подигнување на свеста за загубата и отпадот од храна. FAO и UNEP годинава го ставаат фокусот на „трансформативниот потенцијал“ на намалувањето на загубите и отпадот, а глобалниот настан во Рим почнува во 12:30 часот по средноевропско време.
Во светот размерите се огромни. Во 2022 година во домаќинствата, рестораните и другите угостителски објекти и малопродажбата биле создадени околу 1,05 милијарди тони отпад од храна – приближно 19 проценти од храната достапна за потрошувачите. Домаќинствата учествувале со околу 60 проценти од вкупното количество.
Во најновиот Food Waste Index на UNEP постои и проценка за Македонија: околу 86 килограми отпад од храна од домаќинствата по жител годишно, или вкупно околу 179.000 тони.
Но токму тука е најважната забелешка.
UNEP ја означува оваа проценка со „ниска доверливост“. Тоа значи дека бројката не треба да се чита како резултат од целосно национално мерење на македонските домаќинства, туку како проценка направена во услови на недостиг од доволно квалитетни домашни податоци.
И домашните истражувања одамна предупредуваат на истиот проблем. Студија на истражувачи од УКИМ и други институции, објавена во 2020 година, уште на почетокот констатира дека во Македонија нема прецизни податоци за отпадот од храна на потрошувачко ниво. Истражувањето било направено на примерок од 244 испитаници, што е корисно за однесувањето на домаќинствата, но не претставува национално мерење.
ЗНАЕМЕ КОЛКУ ОТПАД СОЗДАВАМЕ, НО НЕ И КОЛКУ ОД НЕГО БИЛА ХРАНА
Најновите податоци на Државниот завод за статистика покажуваат дека во 2025 година во Македонија биле создадени 755.789 тони комунален отпад, или 417 килограми по жител.
Од собраните 639.668 тони, дури 553.126 тони биле заведени како мешан комунален отпад. Како органски отпад одделно биле евидентирани 34.757 тони.
Но „органски отпад“ не е исто што и „отпад од храна“, а големото количество мешан отпад значи дека од овие бројки не може едноставно да се пресмета колку леб, овошје, зеленчук, месо или готови оброци биле фрлени.
Дополнително, 99,8 проценти од собраниот комунален отпад во 2025 година завршил на депонии. Министерството за животна средина наведува и дека општините генерално немаат организирано одделно собирање на биоотпадот, што дополнително го отежнува прецизното мерење на храната што се фрла.
Токму тука се судираат две навидум контрадикторни бројки: UNEP проценува околу 179.000 тони отпад од храна само од домаќинствата, а официјалната македонска статистика регистрира само 34.757 тони посебно собран органски отпад.
Тоа не значи дека една од бројките е погрешна. Тие мерат различни нешта и со различна методологија. Но разликата покажува зошто Македонија сè уште тешко може прецизно да одговори на едноставното прашање – колку храна навистина фрламе?
Отпадот од храна во домаќинствата е само последната станица.
FAO прави јасна разлика меѓу „загуба на храна“ и „отпад од храна“. Загубата се случува од жетвата, производството, складирањето и транспортот до моментот пред малопродажбата, додека отпадот се мери кај маркетите, угостителството и потрошувачите.
Во Македонија уште во 2019 година FAO и „Ајде Македонија“ спровеле детално теренско истражување на синџирите за јаболка, сливи, праски, домати, зелка и пиперки. Целта била да се утврди каде настануваат загубите и резултатите да помогнат при подготовка на програма за нивно намалување.
Но таква секторска анализа не е исто што и постојан национален индекс.
За да знае колку навистина губи, Македонија би требало редовно да мери што останува на нивата, што пропаѓа во складишта и транспорт, што маркетите повлекуваат од рафтовите, што рестораните фрлаат и што секое домаќинство остава во кантата.
Темата станува уште поважна кога ќе се погледнат трошоците на земјоделците.
Во август годинава цените на земјоделските инпути биле за 7 проценти повисоки од една година претходно. Енергијата, горивата и мазивата поскапеле за 15,8 проценти, машините и опремата за 13,4, а транспортната опрема за 19,6 проценти.
Секој килограм овошје или зеленчук што пропаѓа поради несоодветно складирање, транспорт, недостиг од ладилник, слаб откуп или едноставно затоа што не бил изеден, затоа не претставува само фрлена храна.
Во него веќе се потрошени вода, гориво, електрична енергија, ѓубриво, работна сила, транспорт и пари.
ДАЛИ МАКЕДОНИЈА МОЖЕ ДА ИЗМЕРИ?
Методологијата веќе постои. FAO има Food Loss Index за загубите пред малопродажбата, додека UNEP го следи Food Waste Index за малопродажбата, угостителството и домаќинствата. Целта на Обединетите нации е до 2030 година отпадот од храна по жител на ниво на малопродажба и потрошувачи да се преполови, а загубите во производството и синџирот на снабдување да се намалат.
Македонија веќе има основа: статистика за комунален отпад, земјоделски податоци, претходни теренски анализи и истражувања на домаќинствата и угостителството.
Она што недостига е тие парчиња да станат една редовна национална слика.
Дури тогаш ќе може прецизно да се каже колку храна исчезнува од нивата до складиштето, колку од маркетот до контејнерот и, можеби најболното за семејниот буџет, колку денари секоја година купуваме само за на крај да ги фрлиме.
