Skip to content
Додека Македонија се обидува да привлече големи инвестиции во дата-центри и Владата разговара со пет до шест потенцијални инвеститори, во САД, земјата која е најдалеку во експанзијата на инфраструктурата за вештачка интелигенција дебатата веќе стигна до едно многу попрактично прашање: кој треба да ја плати енергетската инфраструктура што ја бараат овие огромни потрошувачи?
Американскиот Сенат вчера не успеа да го придвижи Ratepayer Protection Act, предлог чија цел беше државните регулатори да разгледаат правила според кои големите потрошувачи на електрична енергија, меѓу нив и дата-центрите, би ги покривале дополнителните трошоци за електроенергетската инфраструктура изградена за нивните потреби. За предлогот гласаа 57 сенатори, 43 беа против, но за надминување на процедуралната пречка беа потребни 60 гласа. Во Претставничкиот дом истиот предлог претходно беше усвоен со убедливи 417 гласа „за“ и само три „против“.
Интересно е што спорот во Вашингтон веќе не е толку околу тоа дали дата-центрите создаваат дополнителни трошоци, туку колку строго треба да бидат обврзани да ги платат. Демократите кои го блокираа предлогот тврдат дека тој е премногу слаб бидејќи од регулаторите бара само да разгледаат воведување таков стандард. Нивниот алтернативен GRID Savings Act предвидува големите дата-центри да го плаќаат целиот трошок за надградба на мрежата потребна за нивно снабдување.
Причината е едноставна: дата-центарот не е обична фабрика или деловен објект. Големите комплекси за обработка на податоци и вештачка интелигенција можат да бараат стотици мегавати моќност, што може да значи нови далноводи, трафостаници, производствени капацитети и други инвестиции во електроенергетскиот систем. Американскиот предлог како голем потрошувач опфаќа дата-центар со врвна побарувачка од најмалку 100 MW на една локација.
Македонија сака токму вакви инвестиции
Македонската Влада во последните месеци отворено ја промовира земјата како можна дестинација за дата-центри. Премиерот Христијан Мицкоски на 27 август изјави дека се разговара со пет до шест потенцијални инвеститори, меѓу кои и голема мултинационална компанија, нарекувајќи ги податоците „новата нафта“.
Темата доби дополнителна тежина за време на неговата септемвриска посета на САД. Во интервју за МИА од Вашингтон, Мицкоски зборуваше за проширување на гасната инфраструктура и за можноста за гасни централи кои би произведувале електрична енергија што потоа би се користела во дата-центри. Во разговорите со американската DFC биле споменати и енергетските проекти „Чебрен“ и „Галиште“. Засега станува збор за разговори и потенцијални инвестиции, а не за конечни договори за нивна реализација.
Паралелно се развива и државниот Национален дата-центар. Министерот за дигитална трансформација Стефан Андоновски вели дека тоа е одделен проект од приватните инвестиции и дека камен-темелникот се очекува следната година. Тој негираше дека веќе е издадена дозвола или потпишан договор за 100-мегаватен дата-центар кој би користел вода од Вардар. Неколку дена подоцна Андоновски порача и дека ниту еден дата-центар нема да има предност пред снабдувањето на граѓаните со електрична енергија и вода.
Кој би ја платил новата мрежа во Македонија?
Токму тука американската дебата станува релевантна и за Македонија.
Македонските Мрежни правила за пренос на електрична енергија веќе предвидуваат дека трошоците за приклучување нов корисник се состојат од трошоци за изградба на приклучокот и трошоци за создавање технички услови во електропреносниот систем. Правилата предвидуваат и дека барателот е должен да ги надомести трошоците за изградба, надградба или проширување на приклучокот. Тоа значи дека инвеститор кој бара приклучување на голем објект не може едноставно да очекува МЕПСО бесплатно да му изгради приклучок.
Но, кај дата-центрите прашањето може да биде многу поголемо од самиот приклучок. Ако центар од 100 или повеќе мегавати бара засилување на пошироката преносна мрежа, нов производствен капацитет или други долгорочни инвестиции во електроенергетскиот систем, тогаш станува важно однапред да биде јасно кои трошоци ги презема инвеститорот, кои операторот на системот и дали некој дел на крајот може да се одрази врз тарифите што ги плаќаат другите корисници.
Регулаторната комисија за енергетика ги утврдува правилата за приклучување и методологиите и тарифните системи и има законска надлежност да се грижи и за заштитата на потрошувачите.
Токму затоа американската дебата поставува прашање кое вреди да се постави пред, а не по изградбата на првите големи приватни дата-центри во Македонија: дали постојната регулатива е доволна за потрошувач од сосема нов размер и дали треба однапред да се воспостави принцип дека дополнителната инфраструктура потребна конкретно за таква инвестиција нема да биде префрлена врз останатите корисници.
На Македонија ќе треба и многу повеќе струја
Владината визија за дата-центри всушност веќе го признава овој проблем. Кога Мицкоски зборува за нови гасни електрани чија струја би се користела за дата-центри, тоа покажува дека нивното привлекување не е само прашање на земјиште, сервери и оптички кабли туку и на нови извори на електрична енергија.
Македонија во исто време планира значително зголемување на производството. Во Годишниот план за изградба на енергетски објекти за 2026 година се прифатени 59 фотонапонски централи со вкупна моќност од над 3.000 MW, седум ветерни централи со 907,7 MW и една когенеративна гасна централа од 495 MW. Тоа не значи дека сите ќе бидат изградени, но покажува колкав инвестициски бран се планира во енергетиката.
И Меѓународниот монетарен фонд годинава ја поврза можноста Македонија да ја развива дигиталната економија со енергетското прашање. Во извештајот за земјата, ММФ препорачува инвестиции во широкопојасна инфраструктура и зелени извори на енергија токму за да се поддржи високата потрошувачка на електрична енергија на центрите за обработка на податоци.
Од друга страна, државната агенција Invest North Macedonia веќе ја рекламира земјата пред инвеститорите како локација за дата-центри, наведувајќи ги интеграцијата со европската ENTSO-E мрежа, растечките капацитети од обновливи извори и пониските трошоци за ладење како конкурентски предности.
Американската лекција доаѓа навреме
Дата-центрите можат да донесат инвестиции, побарувачка за домашни компании, специјализирани работни места и инфраструктура потребна за развој на вештачката интелигенција. Но американското искуство покажува дека со нив доаѓаат и прашања кои лесно се губат зад големите најавени инвестиции.
Колкава ќе биде реалната потрошувачка на електрична енергија? Колку дополнителен капацитет ќе мора да изгради мрежата? Кој ќе го плати? Како ќе се обезбеди струјата во периоди на најголема потрошувачка? Колку вода ќе биде потребна за ладење? И најважно, каков економски ефект ќе остане во Македонија во однос на ресурсите што ќе ги користат центрите?
Во САД овие прашања стигнаа до Конгресот откако дата-центрите веќе станаа огромна индустрија и нивното влијание врз електроенергетскиот систем почна да се чувствува во локалните заедници. Во Македонија тие сè уште главно се на ниво на планови и преговори.
Токму затоа сега е моментот правилата да бидат јасни. Прашањето не е дали Македонија треба да има дата-центри, туку под кои услови ќе ги има и кој ќе ја плати инфраструктурата потребна за тие да работат.
