Дали се потребни субвенции за странските инвестиции?

Македонија треба да почне да го мери инвестицискиот успех и според тоа колку домашни компании пораснале, колку сопствени производи излегле на странските пазари и колку млади добиле работа со која можат да планираат иднина. Бројот на отворени фабрики и најавените милиони евра се важни, но сами по себе не покажуваат колкав дел од создадената вредност останува во земјата.

Предупредувањата на Светска банка за исцрпувањето на досегашниот модел на раст ја отвораат токму оваа расправа. Според наодите претставени со извештајот „Северна Македонија: Излез од стапицата на среден доход“, економијата премногу се потпира на приватната потрошувачка, странски инвестиции со висок увозен интензитет и извоз концентриран во мал број производи и пазари. Просторот за следниот развоен чекор е во продуктивноста, домашното претприемаштво и подоброто користење на знаењето.

Самата Банка признава дека политиките за привлекување инвестиции и субвенционирање вработувања придонеле за раст на вработеноста. Но на својата страница за Македонија наведува дека најголем дел од создадените работни места се концентрирани во сектори со ниска продуктивност и ниски плати. Со растот на платите, постепено слабее и конкурентската предност на земјата како евтина производствена локација.

Тоа значи дека Македонија мора да понуди повеќе знаење, технологија и сопствени производи за да може одржливо да исплаќа повисоки плати. Домашните компании треба да имаат многу поголема улога во тој премин.

Државата веќе располага со значаен пакет инвестициски поволности. За корисниците на технолошко-индустриските развојни зони е предвидено десетгодишно ослободување од данок на добивка, под законски услови, а постои и десетгодишно ослободување од данокот на личен доход за платите. Важно е дека правото на поволности е врзано за статусот и условите на инвестирањето: УЈП изречно наведува дека нив можат да ги користат домашни и странски лица што инвестираат во зоните.

Паралелно, Законот за финансиска поддршка на инвестициите предвидува директна помош. За ново вработување таа изнесува 20 отсто од исплатената нето-плата, најмногу 4.400 евра годишно, до пет години. Услов е платата да биде најмалку 50 отсто над законскиот минимум. Значи, 4.400 евра е горна граница, а не автоматска исплата за секој работник.

За капитални инвестиции, годишната поддршка е до 10 отсто од оправданите трошоци, најмногу еден милион евра, до пет години. За индустриско истражување се предвидени 50 отсто од оправданите трошоци, со максимум еден милион евра за времетраењето на проектот. Законот поставува општ кумулативен лимит од 50 отсто од оправданите инвестициски трошоци, со посебни правила за големи проекти и истражување. Овие мерки не смеат механички да се собираат, ниту ист трошок двојно да се финансира.

Колку навистина се исплаќа е одделно прашање. Директорот на ТИРЗ, Гоце Димовски, во интервју за ТВ21 во мај 2026 година наведе дека во 2025 година биле исплатени околу една милијарда денари државна помош, приближно 16,3 милиони евра. Според неговата изјава, компаниите од зоните истата година уплатиле повеќе од 6,3 милијарди денари во буџетот, односно околу 102 милиони евра, и вработувале околу 18.000 лица.

Овие податоци покажуваат дека зоните имаат реален економски придонес. Но односот меѓу буџетските уплати и исплатената помош не е целосна пресметка на исплатливоста. За таква оценка треба да се земат предвид и даночните ослободувања, јавната инфраструктура, траењето на поддршката и резултатите што би се постигнале без неа. Наведениот износ за ТИРЗ, исто така, не е вкупната државна поддршка за сите странски инвестиции во Македонија.

Сепак, меѓу поддршката за постојните компании и можноста еден млад човек да изгради нов бизнис останува важен простор. Законот бара продуктивна почетна инвестиција од најмалку 100.000 евра, а основната рамка е насочена кон преработувачката индустрија. Тоа е инструмент за инвестициски проекти, но не може да ги покрие потребите на секој нов претприемач, особено во услугите и во дејностите што почнуваат со мал капитал.

Оттука произлегува потребата од поврзана поддршка: почетен капитал, менторство, пристап до опрема, помош за сертификати и прв настап на странски пазар. Успехот треба да се следи и по отворањето на фирмата — дали опстанала, дали нашла купувачи и дали може да вработува со повисоки плати.

Една од најголемите можности е домашните компании да стануваат добавувачи на странските фабрики. Кога локална фирма ќе добие договор за компоненти, инженерски услуги, софтвер или одржување, инвестицијата создава дополнителна работа надвор од сопствените погони. За тоа се потребни стандарди, сигурни рокови и производствен капацитет. Токму надминувањето на овие пречки би требало да биде приоритет на јавната поддршка.

Но домашното сопствеништво само по себе не гарантира развој. Според објавените наоди од презентацијата на Светска банка, во 10 од 14 анализирани сектори четирите најголеми компании контролираат повеќе од половина од приходите. Концентрацијата сама по себе не докажува злоупотреба, но го прави прашањето за пристапот на нови конкуренти особено важно. Поддршка што постојано завршува кај истите воспоставени компании може да ја зацврсти постојната структура.

Искуството со субвенциите бара и внимателно мерење. Во анализа објавена во април 2026 година, главниот економист на Светска банка за Европа и Централна Азија, Ивајло Изворски, посочува дека оценувањето на програми на македонскиот Фонд за иновации покажало раст на вработеноста, платите, инвестициите и продажбата кај поддржаните фирми, но без подобрување на продуктивноста. Тоа е предупредување дека повеќе исплатени пари не значат автоматски посилна економија.

За младите да остануваат, политиката треба да создава реален избор: добро платена работа, можност за професионално напредување и шанса сопствената идеја да стане одржлива компанија. Ниту еден грант не може да го гарантира тоа без предвидливи правила, функционални институции и пристап до пазар.

Затоа следната мерка за инвестициски успех треба да биде колку домашна вредност создава секое јавно евро. Колку пораснале платите и продуктивноста, колку домашни добавувачи добиле работа и колку компании развиле производ што можат самостојно да го извезуваат. Македонија ќе има посилна причина да ги задржи младите кога ќе им овозможи и да градат сопствени компании што можат да се натпреваруваат надвор од нејзините граници.