Од Охрид во Софија, па во Грција: Приказната за моштехранилницата со мошти од Света Матрона Константинополска од 1798 година

Сребрена реликвија со мошти на Света Матрона Константинополска, изработена пред повеќе од два века, повторно го отвори прашањето за судбината на црковното наследство од Охрид. За православните верници таа не е само скапоцен предмет, туку сад што чува светиња. Нејзината историска трага води до 1916 година, кога од Охрид во Софија биле однесени десетици црковни старини.

На прв поглед изгледа како мало, раскошно изработено сребрено ковчеже. Но моштехранилницата на Света Матрона Константинополска, датирана во 1798 година, носи значење што ги надминува нејзината старост, материјалната вредност и уметничката изработка. Во неа се чуваат мошти на светителка, а токму тоа ја прави посебна за православната традиција.

Предметот повторно се најде во центарот на вниманието во октомври 2026 година, по медиумските извештаи за предавање црковни предмети од Бугарија на Грција, во рамките на договор поврзан со останките за кои се смета дека му припаѓаат на цар Самуил. Според објавите, меѓу предметите што биле предадени се наоѓа и моштехранилницата што се поврзува со Охрид.

Така, приказната за еден црковен предмет стар повеќе од два века повторно го отвори прашањето за потеклото, духовното значење и судбината на културното наследство што со децении се наоѓа надвор од местото со кое историски се поврзува.

Што е моштехранилница и зошто е светиња?

Моштехранилницата е посебно изработен сад во кој се чуваат мошти на светител. Тоа може да бидат цели телесни останки или нивни делови, како коски. Во православието моштите имаат посебно духовно значење затоа што се поврзуваат со светоста на личноста на која ѝ припаѓале.

За верниците, моштите не се обични историски остатоци. Тие се предмет на почитување, поврзани со молитвата, богослужбениот живот и сеќавањето на светителите. Во православната традиција, светителите се почитуваат како примери на вера и духовен живот, а моштите се сметаат за светиња поврзана со нивното присуство во животот на Црквата.

Затоа моштите се чуваат со особено внимание. Моштехранилницата ги штити, овозможува нивно достоинствено чување и, зависно од црковната практика, нивно изложување за поклонение на верниците.

Таквите садови често се изработувале од скапоцени материјали и биле украсувани со позлата, емајл, филигран и скапоцени камења. Раскошната изработка не била само прашање на украсување. Таа ја изразувала почитта кон светињата што се чува во нив.

Токму затоа моштехранилницата на Света Матрона е истовремено предмет на црковната традиција, сведоштво за уметничките вештини на своето време и дел од историското наследство на просторот со кој се поврзува.

Света Матрона и предметот од 1798 година

Моштехранилницата за која се води актуелната дебата е опишана како предмет од сребро со позлата, скапоцени камења, емајл и филигран. Според медиумските објави, таа е датирана во 1798 година и се поврзува со моштите на Света Матрона Константинополска.

Света Матрона е почитувана во православната традиција, а нејзините мошти се поврзуваат со духовното наследство што се пренесувало и чувало во црковните заедници. Во случајот со охридската моштехранилница, особено значајна е нејзината поврзаност со црквата „Богородица Перивлепта“, позната и како „Свети Климент“.

Овој храм има посебно место во историјата на Охрид. Откако црквата „Света Софија“ престанала да ја има улогата на соборен храм, „Богородица Перивлепта“ станала важно црковно средиште. Во неа со векови се чувале историски и уметнички предмети од ризницата на Охридската архиепископија.

Според податоците објавени од охридскиот Завод и музеј, во црквата постоела црковна ризница што функционирала од 1516 до 1916 година. Таа содржела предмети со голема историска и уметничка вредност, а во 1916 година дел од драгоценостите биле однесени во Софија.

Тоа е поширокиот историски контекст во кој се сместува и приказната за моштехранилницата на Света Матрона.

Од Охрид во Софија во 1916 година

Во медиумските извештаи за предметот се наведува дека на 28 ноември 1916 година бил составен список на 84 црковни старини собрани во Охрид и испратени во Софија на „привремено чување“. Според објавената содржина на документот, под број 10 била заведена „една голема сребрена кутија со моштите на Света Матрона“.

Во истите објави се посочува дека предметите во списокот биле означени како црковни старини, сопственост на градот Охрид. Овој податок е важен за разбирањето на денешната дебата, бидејќи упатува на тоа дека прашањето за потеклото на предметите не се појавува за првпат со нивното неодамнешно предавање на Грција.

Охридскиот Завод и музеј, во својот историски преглед, наведува дека во 1916 година бугарската војска однела во Софија повеќе драгоцености од старата охридска црковна ризница. Тоа е дел од пошироката историја на културните предмети што во воени околности биле преместувани од едно место на друго.

Моштехранилницата со децении се наоѓала во Националниот историски музеј во Софија. Според медиумските објави, таа била фотографирана како музејски експонат и во 2019 година.

Сепак, важно е да се разликуваат две работи: историската трага што го поврзува предметот со Охрид и целосната документација за неговиот подоцнежен статус. Објавените информации даваат основа за сериозно прашање за потеклото, но конечната идентификација и правниот статус треба да се утврдат врз основа на инвентарните записи и документацијата на надлежните институции.

Од Софија во Грција: што се знае за најновото предавање?

Во октомври 2026 година, по договор меѓу Бугарија и Грција поврзан со останките на цар Самуил, медиумите објавија дека биле предадени и повеќе црковни предмети. Меѓу нив, според објавите, се наоѓала и моштехранилницата на Света Матрона.

Оваа информација отвори ново прашање: ако предметот навистина е истиот што историски се поврзува со Охрид, како и врз која документација бил вклучен во договор меѓу Софија и Атина?

Во јавноста се појавија ставови дека предметот не треба да биде пренесен во Грција, туку да се врати во Македонија, односно во Охрид, од каде што се смета дека потекнува.

Но за целосно да се утврди неговата судбина, потребни се официјални одговори од музеите и институциите што учествувале во предавањето. Треба да се потврди дали предметот навистина бил меѓу предадените, како е заведен во инвентарите, врз која основа бил пренесен и каков е неговиот сегашен правен статус.

Овие прашања се важни затоа што историското потекло, музејското чување и правната сопственост не се секогаш исто прашање. Ниту самото присуство на предмет во музеј автоматски го решава прашањето за сопственоста, ниту неговото историско поврзување со одреден град само по себе ја заменува потребната правна документација.

Повеќе од спор за еден предмет

Приказната за моштехранилницата на Света Матрона покажува дека црковното наследство има повеќе димензии. Тоа е дел од историјата на еден град, сведоштво за уметноста и занаетчиството, но и дел од духовниот живот на верниците.

За Охрид, град со вековна црковна и културна традиција, прашањето за предметите што биле однесени во воените околности на 1916 година е дел од поширокото прашање за судбината на неговото историско наследство. За православните верници, пак, значењето на моштехранилницата е поврзано со светињата што ја содржи и со традицијата на нејзино почитување.

Затоа оваа приказна не може да се сведе само на вредноста на среброто, на уметничката изработка или на спорот меѓу државите. Во нејзиниот центар е предмет што истовремено носи духовно, историско и културно значење.

Дали моштехранилницата на Света Матрона навистина е предадена на Грција и каква ќе биде нејзината понатамошна судбина, треба да се утврди преку официјалните документи и одговорите на надлежните институции. Но веќе е јасно зошто нејзината приказна предизвикува интерес: зад едно сребрено ковчеже се наоѓаат повеќе од два века црковна традиција, историската меморија на Охрид и прашањето како се чува и кому му се враќа културното наследство.