Skip to content
Албанија ја проширува финансиската поддршка за високото образование со две различни мерки: грантови што можат да достигнат до 30.000 евра за одредени докторски истражувања и студентски кредити кај кои корисникот плаќа фиксна камата од само 0,5 проценти. Зад атрактивните бројки, сепак, стојат различни правила – 30.000 евра не се достапни за секој докторанд, а кредитот од 0,5 проценти останува заем што мора да се врати.
Министерството за образование и Националната агенција за научно истражување и иновации ја отворија програмата за финансирање докторски студии за 2026 година со буџет поголем од 600.000 евра. Според министерката за образование Мирела Кумбаро, лани за програмата биле достапни околу 100.000 евра, што значи дека годинашниот фонд е зголемен повеќекратно.
Програмата има две категории. За стандардна истражувачка докторска програма максималната поддршка е еден милион албански леки, што властите го претставуваат како приближно 10.000 евра. За индустриски докторат максималниот износ е три милиони леки, односно приближно 30.000 евра. Кај втората категорија е задолжителен документиран индустриски партнер, па идејата е истражувањето да биде поврзано со конкретен проблем или потреба на компанија или друг партнер од стопанството.
Тоа е и главната разлика меѓу двете категории. Индустрискиот докторат не е само поскапа верзија на класичниот PhD, туку модел што треба да ги поврзе универзитетите и истражувачите со економијата. Двете категории сепак се дел од иста национална шема, со ист административен, финансиски и мониторинг-систем.
Повикот е отворен од 1 до 31 октомври, до 10 часот. Меѓу приоритетните области се животната средина и биодиверзитетот, земјоделството, храната и биотехнологијата, здравството и медицинските науки, информатичката технологија, општествените науки и културното наследство, како и водата и енергијата. Посебен акцент е ставен на STEM-областите. Според објавените правила, кандидатот треба да биде вработен и вклучен во академска активност со полно или скратено работно време.
Нема основа, меѓутоа, оваа поддршка да се претставува како 30.000 евра што државата автоматски му ги исплаќа на секој што ќе запише докторски студии. Се финансира одобрен истражувачки проект, според критериуми и буџет, а за највисокиот износ е потребен индустриски партнер. Во јавната информација за повикот не е наведена општа обврска докторот по завршувањето задолжително да остане да живее или работи во Албанија.
Паралелно со докторските грантови, Албанија ја отвори и шемата за студентски кредити за академската 2026/2027 година. Можат да аплицираат студенти со албанско државјанство и живеалиште во земјата кои студираат на високообразовна институција, не се корисници на друга стипендија, финансиска поддршка или ослободување од школарина и не следат втор студиски програм. Пријавувањето трае до 4 ноември преку порталот e-Albania.
Кредитот може да ја покрива не само школарината, туку и животните трошоци поврзани со студирањето. Во шемата се вклучени трошоци за кирија, храна и превоз, при што животните трошоци се пресметуваат до законски определен лимит поврзан со минималната плата. Министерката Кумбаро изјави дека програмата има капацитет да поддржи до 500 студенти.
Најинтересниот дел е каматата.
Во постапката за избор на банка, Union Bank понудила фиксна номинална годишна камата од 5,5 проценти и била избрана пред Tirana Bank. Државната агенција AKFAL субвенционира пет процентни поени од каматата, па студентот плаќа 0,5 проценти. Каматата останува фиксна во текот на договорот, а кредитот се дава без физички колатерал.
Тоа значи дека рекламната формулација „студентски кредит со 0,5%“ е точна од гледна точка на студентот, но не ја кажува целата финансиска конструкција. Банкарската камата е повисока, а најголемиот дел го презема државниот буџет.
Отплатата не започнува додека студентот нормално ги следи студиите. Според актуелните правила, обврската за враќање почнува не порано од завршувањето на нормалното времетраење на студиската програма, а дозволена е и предвремена отплата. Законот предвидува кредитот да се исплаќа на рати и продолжувањето на финансирањето да зависи од потврда дека студентот го посетува студискиот процес и ги исполнува условите.
Токму тука има уште една важна граница за пресметките. Во јавното известување за годинашниот повик не е објавен единствен максимален рок на отплата што ќе важи за секој студент. Дел од дополнителните услови се уредуваат со договорот меѓу корисникот и банката. Затоа не е прецизно однапред да се тврди колку точно ќе врати студент што позајмил, на пример, 5.000 или 10.000 евра вкупниот трошок зависи од рокот, распоредот на отплата и износот што во секој момент останува должен.
При изборот на корисниците не одлучува само кој прв аплицирал. AKFAL ги рангира барањата според побараниот износ, видот на студиската програма и академските резултати. Приоритет имаат и студенти на одредени национално приоритетни програми.
Албанскиот модел е интересен и во споредба со Македонија. Министерството за образование и наука кај нас за студиската 2025/2026 додели 20 стипендии за трет циклус во земјава, со износ од 18.000 денари месечно во текот на 12 месеци, покрај 50 стипендии за магистерски студии. За академската 2026/2027 постојат и државни конкурси за докторски студии во странство под посебни услови.
Во јавно објавените програми на македонското МОН што ги проверивме, сепак, не најдовме еквивалентна национална шема во која државата субвенционира речиси цела банкарска камата за општ студентски кредит. На македонскиот пазар постојат комерцијални кредити за школување, но нивните услови ги определуваат банките и тие не треба да се изедначуваат со албанската државно субвенционирана шема.
Токму во тоа е суштината на новиот албански пристап. За докторите државата избира грант, парите не се заем, но се врзани за научен проект и критериуми. За додипломските и магистерските студенти се избира кредит, достапноста до пари е поголема, каматата е силно субвенционирана, но главницата останува обврска на студентот.
