ММФ предупредува, Владата се задолжува: Колку од буџетот ќе одат за камати наместо за развој?

Меѓународниот монетарен фонд предупредува дека светот се соочува со опасно зголемување на јавниот долг и сè повисоки трошоци за камати, македонската министерка за финансии Гордана Димитриеска-Кочоска во Бангкок разговара за финансиска поддршка, нови инвестиции и забрзување на проектите со Светската банка.

Рамката за партнерство со оваа меѓународна финансиска институција предвидува околу 700 милиони долари за Македонија во периодот 2024–2028 година. Но во време кога земјата продолжува да се соочува со значителни потреби за финансирање, се отвора прашањето колку ќе чини идното задолжување, какви резултати носат меѓународните кредити и дали Владата има стратегија за намалување на должничкиот товар.

На Годишните средби на ММФ и Светската банка, кои од 12 до 18 октомври се одржуваат во Бангкок, Тајланд, една од централните теми е растечкиот глобален јавен долг.

Во својот најнов „Фискален монитор“, ММФ предупредува дека јавниот долг на светско ниво се приближува до 100 проценти од глобалниот бруто-домашен производ, додека повисоките камати и растечките буџетски потреби дополнително ги оптоваруваат јавните финансии.

Предупредувањето не се однесува исклучиво на најсиромашните држави. Дури и големите економии се соочуваат со сè поскапо сервисирање на обврските, а просторот за финансирање на нови развојни политики се намалува.

Во такви околности, македонската Влада продолжува со разговорите за меѓународна финансиска поддршка, додека домашната економија и натаму се соочува со предизвикот како да го одржи јавниот долг на стабилно ниво.

Во Бангкок се договараат нови инвестиции, но колку ќе чинат?

Министерката за финансии Гордана Димитриеска-Кочоска и гувернерот на Народната банка Трајко Славески остварија средби со високи претставници на Светската банка и Меѓународната финансиска корпорација (ИФЦ).

Според информациите од Министерството за финансии, Димитриеска-Кочоска разговарала со регионалната потпретседателка на Светската банка за Европа и Централна Азија, Антонела Басани, со потпретседателот на ИФЦ, Алфонсо Гарсија Мора, како и со извршниот директор на Светската банка за групата земји во која членува Македонија, Јуџин Ругенат.

Во фокусот на разговорите биле тековните проекти, можностите за нови инвестиции, реформите и поефикасното користење на финансиската поддршка.

Министерството соопшти дека Рамката за партнерство со Светската банка за периодот 2024–2028 година предвидува финансиска и техничка поддршка од околу 700 милиони долари.

Станува збор за повеќегодишна рамка, а не за нов кредит од 700 милиони долари договорен на средбите во Бангкок. Исто така, не секој долар од оваа поддршка нужно претставува дополнителен јавен долг, бидејќи финансиските инструменти можат да имаат различна структура и намена.

Но токму затоа е потребна детална јавна информација: колкав дел од предвидените средства се кредити, колкав дел е техничка или друга поддршка, колку веќе е искористено и под кои финансиски услови се повлекуваат средствата?

Овие податоци се особено важни во период кога ММФ предупредува дека државите мора многу повнимателно да ги планираат своите буџетски обврски.

ММФ веќе предупреди на ризиците за македонскиот буџет

Последните оценки на ММФ за Македонија покажуваат дека земјата се соочува со значителни фискални предизвици.

Во извештајот од консултациите со Македонија од јуни 2026 година, Фондот го оценува јавниот долг како одржлив, но предупредува на умерен должнички ризик и значителни потреби за финансирање.

Според проекциите, јавниот долг, вклучувајќи ги гаранциите, би изнесувал околу 60,7 проценти од БДП во 2026 година и 61,5 проценти во 2027 година.

Дополнително, ММФ предупредува дека бруто-потребите за финансирање на државата би можеле да се движат меѓу 10 и 14 проценти од БДП годишно во периодот 2026–2031 година.

Ова не значи дека Македонија е пред непосреден банкрот или дека секое ново задолжување е неодржливо. Но покажува дека државата ќе мора да обезбедува значителни средства за финансирање на буџетските потреби и за рефинансирање на обврските што пристигнуваат за отплата.

Токму тука се судираат двете пораки од Бангкок: ММФ предупредува на неопходноста од фискална дисциплина, додека македонските власти разговараат за продолжување на меѓународната финансиска поддршка.

Тие процеси не се нужно спротивставени, бидејќи поволното развојно финансирање може да го поддржи економскиот раст. Но неговата оправданост зависи од условите, реализацијата на проектите и придобивките што ги создаваат вложените средства.

Владата најавува стабилност, ММФ предупредува на поголем дефицит

Еден од најважните показатели за состојбата на јавните финансии е буџетскиот дефицит.

Македонските власти предвидоа негово намалување на 3,5 проценти од БДП во 2026 година.

Но ММФ во својата оценка предупреди дека, без дополнителни мерки на приходната и расходната страна, дефицитот може да достигне 4,2 проценти од БДП.

Тоа претставува разлика од 0,7 процентни поени и укажува на ризик дека државата би можела да има поголеми финансиски потреби од првично планираните.

ММФ ги посочува и притисоците поврзани со расходите за плати и пензии, капиталните инвестиции и фискалните ризици што произлегуваат од големите инфраструктурни проекти и јавните претпријатија.

Во меѓувреме, министерката Димитриеска-Кочоска од Бангкок порачува дека Владата останува посветена на реформите, макроекономската стабилност и подоброто управување со јавните финансии.

Но ваквите определби треба да се мерат преку конкретни показатели: исполнување на буџетските проекции, намалување на дефицитот, навремена реализација на капиталните инвестиции и транспарентност на трошоците.

Оттука произлегува и суштинското прашање – ако буџетските приходи не се остваруваат според планот, а расходите продолжат да растат, дали Владата ќе ги приспособи трошоците или повторно ќе посегне по дополнително задолжување?

Колку од јавните пари ќе се трошат за камати наместо за развој?

Каматите се еден од најважните показатели за вистинската цена на јавниот долг.

Државата може да позајмува средства за да финансира инфраструктура, јавни услуги или да рефинансира постојни обврски. Но секој кредит има своја цена, а финансиските услови зависат од меѓународните пазари, кредитниот ризик, роковите и договорените каматни стапки.

Кога старите долгови се заменуваат со нови задолжувања со повисоки камати, дури и без значително зголемување на главнината може да порасне буџетскиот трошок за нивно сервисирање.

Тоа создава дополнителен притисок врз јавните финансии.

Средствата што се издвојуваат за камати не можат истовремено да бидат искористени за изградба на болници, училишта, железници или за други развојни приоритети, освен ако државата не обезбеди дополнителни приходи или финансирање.

Затоа не е доволно Владата да ги соопштува само износите на обезбедените кредити и финансиската поддршка.

Јавноста треба да знае колку изнесуваат каматните обврски, како ќе се менуваат во наредните години и колкав дел од приходите ќе биде потребен за нивно покривање.

Ова е особено важно во пресрет на идните задолжувања и потенцијалните нови емисии на еврообврзници.

Светската банка нуди поддршка, но каде се резултатите?

На средбите во Бангкок акцентот бил ставен и на забрзување на проектите и постигнување конкретни резултати во економијата и јавните услуги.

Токму овој дел од разговорите е особено важен.

Финансиската поддршка од Светската банка може да придонесе за подобра инфраструктура, поефикасни институции, конкурентни компании и подобри јавни услуги.

Но самиот факт дека се обезбедени или предвидени средства не е доказ дека проектите ги постигнале планираните резултати.

За реална проценка потребно е да се утврди колку од средствата во рамката 2024–2028 веќе се договорени и повлечени, кои проекти се реализирани, кои доцнат и какви мерливи придобивки имаат граѓаните.

Посебно прашање е дали поддршката за реформите придонесува за поголема продуктивност и подобро деловно опкружување или пред сè за одржување на постојните финансиски обврски.

Од ИФЦ, според Министерството за финансии, била потврдена поддршката за приватни инвестиции, зелената транзиција и конкурентноста.

И тука резултатите треба да се мерат преку реално реализирани инвестиции, нови работни места и подобрување на продуктивноста, а не само преку најавени проекти и одржани средби.

За гувернерот Славески, во фокусот се европските плаќања

Паралелно со средбите на министерката за финансии, гувернерот на Народната банка Трајко Славески разговарал со претставниците на Светската банка за интегрирање на македонскиот финансиски систем во европската платежна инфраструктура.

Според информациите од Народната банка, во фокусот биле националниот систем за инстант плаќања, поврзувањето со платежните системи во Западен Балкан и интеграцијата со системот ТИПС на Европската централна банка.

Било разговарано и за придобивките од приклучувањето на Македонија кон Единствената област за плаќања во евра – СЕПА.

Овие процеси можат да придонесат за поефикасни и поевтини прекугранични трансакции, што е значајно за граѓаните и компаниите.

Но модернизацијата на платежниот систем и стабилноста на јавните финансии се две различни прашања.

Подобрите платежни услуги можат да ја олеснат економската активност, но не го решаваат проблемот со буџетскиот дефицит, каматните трошоци и јавниот долг.

Раст од 3,5 проценти – доволно ли е за да се намали должничкиот товар?

ММФ ја подобри прогнозата за раст на македонската економија во 2026 година на 3,5 проценти, од претходно очекуваните 3,1 процент.

Ова е позитивен показател за економската активност.

Сепак, дури и при повисок економски раст, јавниот долг не мора автоматски да се намалува.

За стабилизирање на должничкиот товар важни се буџетскиот дефицит, каматните стапки, номиналниот раст на БДП и износот на новото задолжување.

Доколку државата продолжува да создава големи дефицити, економскиот раст може да биде недоволен за значително намалување на долгот во однос на БДП.

Токму затоа Фондот препорачува постепено фискално приспособување и создавање поголем простор за справување со идни економски шокови.

За македонската Влада тоа значи дека позитивната прогноза за економски раст не може да биде единствениот аргумент за успешноста на економската политика.

Подеднакво е важно да се покаже дека јавните финансии се движат кон долгорочна одржливост.

Од Бангкок стигнуваат две пораки – нова поддршка и предупредување за долговите

Средбите на македонската делегација со Светската банка и ИФЦ се значајни за обезбедување меѓународна поддршка, инвестиции и експертска помош.

Но во исто време, предупредувањата на ММФ покажуваат дека финансиската стабилност не може да се оценува само според достапноста на нови кредити.

Прашањето е како се користат средствата и дали инвестициите создаваат доволно економска вредност за да ги оправдаат идните обврски.

Македонија не е во должничка криза според последната оценка на Фондот, но умерениот должнички ризик, високите потреби за финансирање и предупредувањата за можно поголем буџетски дефицит се сигнали што бараат сериозен одговор.