Кој ќе ги плаќа пензиите на денешните триесетгодишници?

Светските пензиски системи се соочуваат со криза што не доаѓа од берзите, банките или инфлацијата, туку од демографијата. Луѓето живеат подолго, се раѓаат сè помалку деца, а бројот на работниците што ги финансираат пензиите се намалува.

Додека меѓународните експерти предупредуваат на „темпирана бомба“, Македонија веќе се соочува со сериозни последици: за еден пензионер има само околу 1,6 осигуреници, а за функционирање на пензискиот систем во 2026 година се планирани околу една милијарда евра буџетски трансфери. Прашањето не е само дали пензиите ќе се исплаќаат, туку колку долго државниот буџет ќе може да го издржи растечкиот товар без последици врз другите јавни услуги.

Пензискиот систем, кој со децении се темелеше на претпоставката дека секоја нова генерација работници ќе биде доволно бројна за да ги финансира пензиите на претходната, се соочува со сериозен тест на одржливоста.

Најновиот глобален пензиски индекс на Marsh и CFA Institute, опфаќа 55 пензиски системи во кои живеат околу 66 проценти од светското население. Резултатите покажуваат дека демографските промени веќе ја менуваат финансиската основа врз која функционираат пензиските системи.

Во 43 од анализираните 55 системи стапката на фертилитет е под нивото од околу 2,1 дете по жена, кое вообичаено е потребно за долгорочно обновување на населението без миграции. Во 23 системи таа стапка е дури под 1,5.

Истовремено, животниот век се продолжува. Во развиените региони луѓето што ќе наполнат 65 години денес во просек можат да очекуваат уште околу две децении живот, значително повеќе отколку во средината на минатиот век.

Ова е добра вест за здравјето и квалитетот на животот, но претставува сериозен финансиски предизвик за пензиските фондови, кои треба да обезбедуваат исплати во сè подолг временски период.

Македонија веќе ја чувствува кризата: само 1,63 осигуреници на еден пензионер

За разлика од дел од развиените земји, каде што пензиските фондови располагаат со големи инвестициски портфолија, македонскиот државен пензиски систем во значителен дел се потпира врз тековните придонеси од вработените и трансферите од државниот буџет.

Последниот ревизорски извештај за Фондот за пензиско и инвалидско осигурување покажува дека на крајот на 2024 година во државата имало 556.294 осигуреници и 343.048 пензионери.

Тоа значи дека на секој пензионер имало само 1,63 осигуреници, додека една година претходно односот бил 1,70.

Ваквиот сооднос е еден од најважните показатели за финансиската одржливост на системот. Колку е помал бројот на активни осигуреници во однос на пензионерите, толку е поголем притисокот врз приходите од придонеси.

Проблемот за Македонија е дополнително усложнет со иселувањето на работоспособното население, ниската стапка на наталитет, неформалното вработување и придонесите што се уплаќаат на ниски пријавени плати.

Од државниот буџет се издвојуваат околу една милијарда евра

Финансиската зависност на пензискиот систем од државната каса станува сè поизразена.

Според ревизијата за 2024 година, трансферите од Буџетот сочинувале 36,71 проценти од вкупните приходи на Фондот за пензиско и инвалидско осигурување, што е зголемување за 4,14 процентни поени во однос на претходната година.

Ревизорите утврдиле дека и покрај растот на приходите од придонеси, Фондот не можел самостојно да ги финансира своите обврски.

За 2026 година, според буџетските проекции на Фондот, предвидени се 62,8 милијарди денари трансфери од државниот буџет, што е повеќе од една милијарда евра. Овие трансфери не се наменети исклучиво за непосредната исплата на пензиите, туку покриваат и други законски обврски на пензискиот систем.

Министерот за социјална политика Ѓоко Велковски во септември изјави дека годишните обврски на пензискиот систем изнесуваат околу 2,4 милијарди евра, додека приходите од придонеси се околу 1,4 милијарди евра.

Тој уверува дека пензиите се сигурни и дека државата гарантира нивна редовна исплата.

Но, гаранцијата за исплата не го отстранува основниот финансиски проблем: средствата што недостигаат мора да се обезбедат од даночните приходи, задолжување или прераспределба на јавните расходи.

Ревизорите предупредуваат, дефицитот може дополнително да расте

Посебно загрижувачки се долгорочните проекции.

Според анализата на Finance Think, изработена за Фискалниот совет и претставена во октомври, без дополнителни реформи пензискиот дефицит би можел да се зголеми од 5,2 проценти од БДП во 2025 година на 6,3 проценти во 2030 година, а во периодот 2035–2037 да достигне околу 6,6 проценти.

Тоа се проекции, а не неизбежно сценарио, но покажуваат во каква насока би можеле да се движат трошоците доколку не се променат демографските и економските услови или правилата за финансирање.

Дополнителен предизвик претставуваат зголемувањата на пензиите, кои го подобруваат животниот стандард на пензионерите, но бараат и трајно обезбедување финансиски средства.

Зголемувањата што не се придружени со соодветен раст на приходите од придонеси ја зголемуваат зависноста од централниот буџет.

За држава со ограничен фискален простор, тоа значи дека растот на пензиските расходи може да го намали просторот за инвестиции во здравство, образование, инфраструктура и други јавни приоритети.

Светските фондови бараат повисоки приноси, но преземаат и поголеми ризици

Глобалниот проблем има и друга димензија.

Пензиските фондови што инвестираат средства на финансиските пазари се соочуваат со предизвикот истовремено да обезбедат долгорочни приноси и доволно ликвидност за редовните исплати.

Како што расте бројот на пензионери, кај дел од фондовите исплатите почнуваат да ги надминуваат новите уплати.

Тоа ги поттикнува некои инвестициски менаџери да бараат повисоки приноси преку вложувања во приватен капитал, инфраструктура и приватни кредити.

Но, повисоките потенцијални приноси обично носат и поголем ризик.

Експертите предупредуваат дека обидот пензиските дефицити да се надоместуваат единствено со поризични инвестиции може да создаде дополнителни финансиски проблеми, особено во услови на економска нестабилност.

Кој ќе ги плаќа пензиите на денешните триесетгодишници?

Ова е можеби најважното прашање за идните генерации во Македонија.

Денешните млади работници плаќаат придонеси во систем што истовремено мора да ги финансира постојните пензионери и да обезбеди услови за нивните идни примања.

Македонскиот пензиски модел има три столба, но првиот, државен столб, и понатаму е клучен за тековната исплата на пензиите.

Вториот столб овозможува дел од придонесите да се акумулираат на индивидуални сметки и да се инвестираат, додека третиот столб се заснова на доброволно дополнително пензиско штедење.

Сепак, ни постоењето на повеќе столбови само по себе не го решава демографскиот проблем.

Ако бројот на работници продолжи да се намалува, а бројот на пензионери да расте, државата ќе мора да бара начини за проширување на базата на осигуреници, зголемување на продуктивноста, подобрување на наплатата на придонесите и приспособување на пензиските правила.

Ќе мора ли да се работи подолго за да се добие пензија?

Меѓународните анализи покажуваат дека не постои едноставно решение за кризата.

Дел од државите веќе воведуваат постепено зголемување на возраста за пензионирање, други создаваат можности за доброволно подолго останување на пазарот на труд, а трети се обидуваат да ја зголемат вработеноста преку активирање на младите, жените и повозрасните работници.

За Македонија, покрај евентуалните промени во пензиските правила, особено значење имаат политиките за отворање продуктивни и добро платени работни места, намалување на неформалната економија и задржување на квалификуваните кадри.

Поголем број вработени со повисоки пријавени плати би значел и поголеми приходи од пензиските придонеси.

Но, ваквите промени не можат да дадат резултати преку ноќ.

Пензии ќе има, но по која цена?

Глобалниот извештај покажува дека дури и најразвиените пензиски системи мора да се приспособуваат на стареењето на населението.

За Македонија, предупредувањето доаѓа во момент кога голем дел од финансискиот товар веќе го презема државниот буџет.

Пензиската криза затоа не треба да се сфати како најава дека пензиите утре ќе престанат да се исплаќаат. Таа пред сè е предупредување дека одржувањето на сегашниот систем ќе бара сè повеќе средства, доколку не се обезбеди посилна економска и демографска основа.

Вистинското прашање не е дали денешните пензионери ќе ја добијат следната пензија, туку дали денешните вработени ќе имаат доволно сигурен и финансиски одржлив систем кога и самите ќе стигнат до пензионирање.

Ако одговорот постојано се бара само во државниот буџет, сметката на крајот ќе ја плаќаат идните генерации – преку поголеми јавни расходи, повисоки даноци, дополнително задолжување или помалку средства за други потреби.