Skip to content
Додека владите низ Европа повикуваат на штедење, рационализација на администрацијата и намалување на јавните трошоци, во Шкотска е откриен случај кој отвори сериозни прашања за трошењето на парите на даночните обврзници. Околу 800 лица во јавниот сектор продолжуваат да примаат плата иако работните места за кои биле ангажирани повеќе не постојат. Државата за нив издвојува најмалку 27 милиони фунти годишно, а еден вработен во здравствениот систем цели 17 години чека трајно работно распоредување.
Истражувањето на британски „Сандеј тајмс“, засновано на информации добиени преку барања за слободен пристап до информации, открива необична практика во шкотската јавна администрација. Стотици вработени се задржани на платните списоци, иако нивните првични работни позиции биле укинати.
Станува збор за вработени во здравството, локалните власти, централната администрација и други јавни институции.
Најмалку 255 лица повеќе од една година немаат утврдено постојано работно место, додека 49 вработени во ваква состојба се пет години или подолго.
Седумнаесет години плата без трајно работно место
Највпечатливиот случај доаѓа од здравствената организација NHS Highland.
Според објавените податоци, еден вработен останал без првичното работно место, но продолжил да прима плата и бенефиции цели 17 години, без да добие нова трајно дефинирана позиција.
Ова не значи автоматски дека лицето воопшто не извршувало никакви работни задачи. Надлежните не објавиле доволно детали за неговите конкретни обврски во тој период.
Но случајот отвора суштинско прашање: како е можно системот да не најде трајно решение за еден вработен речиси две децении?
Наместо да биде исклучок што брзо се решава, случајот стана симбол на проблемите со управувањето со човечките ресурси во јавниот сектор.
Најмалку 27 милиони фунти годишно за вработени што чекаат прераспределување
Според истражувањето, вкупните трошоци за околу 800 вработени изнесуваат најмалку 27 милиони фунти годишно.
Ова не е конечната сума. Дел од јавните институции не ги доставиле сите информации за исплатените плати, поради што реалните трошоци би можеле да бидат и повисоки.
Во време кога јавните финансии се под притисок, ваквото трошење предизвика реакции од опозициските партии и барања за преиспитување на системот.
Особено проблематично е што дел од овие лица со години остануваат без трајно распоредување, иако нивните примања продолжуваат да се исплаќаат од јавните средства.
Како настанал системот на „вработени без работно место“?
Во основата на проблемот е политиката на шкотската влада против задолжителни отпуштања во јавниот сектор.
Наместо да добијат отказ кога нивното работно место ќе биде укинато, вработените се вклучуваат во систем за прераспределување. Идејата е да се зачуваат искусните кадри и да им се овозможи да преминат на друга соодветна позиција.
На хартија, тоа е мерка за заштита на работниците.
Но кога привременото прераспределување трае пет, десет или седумнаесет години, се поставува прашањето дали институциите навистина управуваат со сопствените ресурси или само го одложуваат решавањето на проблемот.
Шкотската влада и натаму ја брани политиката на избегнување задолжителни отпуштања, посочувајќи ги преквалификацијата, доброволното заминување и прераспределувањето како инструменти за реформа на јавната администрација.
Противниците на ваквата политика, пак, бараат посилен надзор и одговорност за трошоците.
Дали ваков проблем постои и во Македонија?
Случајот од Шкотска отвора поширока дебата што е релевантна и за Македонија: колку јавната администрација е усогласена со реалните потреби на институциите и колку ефикасно се користат средствата за плати?
Домашната јавност со години слуша најави за реорганизација, дигитализација, подобрување на ефикасноста и оптимизација на институциите. Но суштинската мерка за успешноста на реформите не треба да биде само бројот на вработени.
Подеднакво важно е дали работните места се оправдани, дали надлежностите се јасно распределени и дали институциите постигнуваат конкретни резултати.
Не може да се тврди дека во Македонија постои идентичен систем како шкотскиот без соодветни податоци. Сепак, примерот покажува колку е важна транспарентноста во трошењето на јавните пари.
Колкумина се прераспределени по институционалните реорганизации, колку долго трае нивното распоредување и какви задачи извршуваат се прашања што заслужуваат јавни одговори.
Кој ја плаќа цената на неефикасната администрација?
Во суштина, проблемот во Шкотска не се сведува на тоа дали вработените треба да бидат заштитени од отпуштање. Станува збор за границата меѓу заштитата на работничките права и одговорното користење на јавните средства.
Ако една институција навистина има потреба од одреден кадар, таа треба да обезбеди соодветно работно место и јасни задачи.
Ако таква потреба не постои, државата мора да понуди правично, законско и финансиски одржливо решение.
Случајот во кој едно лице останало без трајно работно место цели 17 години покажува колку скапо може да чини отсуството на навремени институционални одлуки.
А сметката, како и секогаш кога станува збор за јавните финансии, на крајот ја плаќаат даночните обврзници.
