Унгарски кредит: Долгот е за граѓаните, тендерите се за десет градежни фирми

Македонските општини во 2025 година склучиле договори за јавни набавки вредни рекордни 356 милиони евра – повеќе отколку во претходните две години заедно. Но, само десет градежни компании добиле договори вредни речиси 100 милиони евра, а во 21 општина една фирма има повеќе од половина од вредноста на тендерите.

Истражувањето на Центарот за граѓански комуникации, објавено од „Призма“, открива како унгарскиот кредит го поттикнале растот на локалните набавки. Но, додека градежните компании добиваат милионски договори, државата презема долг што граѓаните ќе го отплаќаат со камата.

Македонија се задолжува, општините распишуваат тендери, градежните компании добиваат договори. Во оваа финансиска низа во 2025 година се нашле рекордни 356 милиони евра, колку што изнесува вкупната вредност на јавните набавки на 80-те општини и Град Скопје.

Според истражувањето на Центарот за граѓански комуникации, за кое известува „Призма“, ова е најголемата вредност на локалните јавни набавки откако организацијата ги следи податоците, од 2018 година наваму.

Во 2024 година општините склучиле договори вредни 190 милиони евра. Само една година подоцна, вредноста пораснала за 166 милиони евра, односно за речиси 87 проценти.

Тоа не значи дека самите градежни работи поскапеле за 87 проценти, туку дека вкупната вредност на договорените набавки е значително поголема.

Според ЦГК, главната причина за растот се средствата што општините ги добиле од Владата за инфраструктурни проекти преку таканаречениот унгарски кредит.

Токму тука започнува економската дилема: колку навистина ќе чини инвестицискиот бум кога на вредноста на проектите ќе се додадат и трошоците за отплата на задолжувањето?

Десет фирми со речиси 100 милиони евра во договори

Од вкупно 1.185 компании со кои општините склучиле договори во 2025 година, само десет градежни фирми добиле договори вредни 97,8 милиони евра.

Тоа претставува 27,5 проценти од вкупната вредност на локалните јавни набавки.

Со други зборови, повеќе од секое четврто евро од договорените средства завршило во договори со една од овие десет компании.

На првото место е струмичката „Жикол“, со 16 договори склучени со девет општини, во вредност од околу 16,4 милиони евра.

Следува скопската „Ленди Груп“, со 49 договори вредни 14 милиони евра, додека битолската „Стентон Градба“ има 27 договори во вкупна вредност од 11,7 милиони евра.

Меѓу десетте најголеми добитници се и „Пелагонија Гостивар“, „Кооп Инженеринг“, „Битем“, „Градба Промет Кавадарци“, „Ју Бај 2“, „Сандра Инженеринг“ и „Вардарградба“.

Пет од овие компании биле меѓу десетте најголеми добитници на локални тендери и во 2024 година.

За разлика од претходната година, кога во првата десетка имало и компании за снабдување со електрична енергија, во 2025 година сите десет најголеми добитници биле од градежниот сектор.

Самата концентрација не е доказ за незаконитости. Големите инфраструктурни проекти бараат финансиски капацитет, механизација и работна сила што не ги поседува секоја компанија.

Но, кога речиси 100 милиони евра во договори се концентрирани кај десет фирми, оправдано е да се постави прашањето колку е конкурентен пазарот и дали јавните институции ги добиваат најповолните можни цени.

Во 21 општина една фирма доминира со тендерите

Уште повпечатливи се податоците за распределбата на јавните набавки во одделни општини.

Во дури 21 општина една компанија учествувала со повеќе од 50 проценти во вкупната вредност на јавните набавки.

Во Сарај, уделот на една фирма достигнал 84 проценти.

Во Теарце изнесувал 77 проценти, додека во Росоман, Центар Жупа и Радовиш достигнал по 67 проценти.

Тоа не значи автоматски дека компаниите биле фаворизирани. Во помалите општини, еден голем инфраструктурен проект може значително да влијае врз годишната вредност на јавните набавки.

Но, концентрацијата е индикатор за ризиците што се појавуваат кога голем дел од јавните инвестиции зависат од ограничен број изведувачи.

Центарот за граѓански комуникации предупредува дека локалните власти треба да ја стимулираат конкуренцијата и, кога е можно, да ги делат големите тендери на помали целини.

Таквиот пристап би овозможил повеќе компании да конкурираат за јавните средства, наместо големите договори да остануваат достапни претежно за најголемите изведувачи.

А кога проектите се финансираат со задолжување, конкуренцијата станува уште поважна, бидејќи секое неоправдано зголемување на цената дополнително го оптоварува јавниот буџет.

Училиште за 4,1 милиони, улици за четири милиони евра

Истражувањето ги открива и најголемите поединечни договори.

Највредниот е склучен меѓу Општина Аеродром и компанијата „Жикол“, во износ од 4,1 милиони евра, за доградба на основното училиште „Блаже Конески“.

Втор е договорот меѓу Општина Сарај и „Ју Бај 2“, вреден четири милиони евра, за реконструкција на улици и атмосферска канализација во Ласкарци.

Трет е договорот на Општина Куманово со „Кооп Инженеринг“, вреден 3,4 милиони евра, за изградба на инфраструктура во индустриската зона во Речица.

Овие проекти можат да имаат значителна корист за локалното население. Но, само од вредноста на договорите не може да се заклучи дали се скапи или евтини.

За таква процена се потребни детални податоци за обемот на работите, проценетите вредности, бројот на понудувачи и евентуалните дополнителни договори.

Токму затоа рекордните тендери треба да бидат проследени со подеднакво темелна контрола на реализацијата.

Изборна година со рекордни милиони

Рекордниот раст на локалните јавни набавки се случил во 2025 година, кога во Македонија се одржаа локални избори.

Најголема вредност на склучени договори имала Општина Тетово – 22,5 милиони евра.

Тоа е за околу 20 милиони евра повеќе од претходната година.

Следуваат Гази Баба со 16,6 милиони евра, Штип и Аеродром со по 14,2 милиони и Куманово со 13,3 милиони евра.

Во првата десетка се и Карпош, Гостивар, Велес, Битола и Ѓорче Петров.

Град Скопје, иако располага со најголем буџет меѓу единиците на локалната самоуправа, се нашол на 14. место со осум милиони евра во јавни набавки.

Самото совпаѓање на рекордните инвестиции со изборната година не е доказ за политичко фаворизирање.

Но, кога државата распределува значителни средства од задолжување во изборна година, јавноста има право да знае според кои критериуми се избираат проектите и како се утврдуваат приоритетите.

Особено ако разликите меѓу општините се мерат во десетици милиони евра.

Каматата ја зголемува конечната цена

Најважниот економски аспект на оваа приказна е начинот на финансирање.

Унгарскиот кредит беше претставен како можност за забрзување на инфраструктурниот развој и реализација на проекти за кои општините со години немале доволно средства.

Но, кредитните средства не се подарок.

Државата има обврска да го врати позајмениот износ, заедно со договорените камати и евентуалните други трошоци на финансирањето.

Тоа значи дека конечната цена на инвестициите не се мери само со вредноста на потпишаните договори.

Се мери и со трошоците на задолжувањето, квалитетот на изведбата, роковите за реализација и долгорочната корист што проектите ќе ја донесат.

Важно е да се направи разлика меѓу вкупната вредност на јавните набавки и средствата што директно потекнуваат од унгарскиот кредит.

Истражувањето покажува дека кредитното финансирање е главниот двигател на растот, но не утврдува дека сите 356 милиони евра, ниту сите 97,8 милиони евра во договорите на десетте компании, се директно финансирани од тој кредит.

Исто така, вредноста на склучените договори не значи дека сите средства биле исплатени во 2025 година.

Но, овие разлики не ја менуваат суштинската дилема: дали државата со позајмените пари создава доволно јавна вредност за да го оправда долгорочниот трошок?

Рекордни тендери не значат автоматски рекорден развој

Според истражувањето, вредноста на локалните јавни набавки во 2025 година во просек достигнала 48 проценти од реализираните општински буџети.

Кај 36 општини овој удел надминал 50 проценти.

Тоа покажува колку значајно место зазеле јавните набавки во локалните финансии.

Но, високата вредност на договорите сама по себе не е показател за успешен развој.

За тоа се потребни и други мерила: дали проектите се реализирани во рок, дали се почитувани договорените цени, дали инфраструктурата е квалитетна и дали инвестициите одговараат на реалните потреби на населението.

Особено е важно да се следи дали договорите се менуваат во текот на реализацијата, дали се појавуваат дополнителни трошоци и дали изведените работи соодветствуваат со платените средства.

Кога јавните инвестиции се поттикнати со задолжување, потребата од ваква контрола е уште поголема.

Долгот останува јавен, придобивките мора да бидат мерливи

Истражувањето на Центарот за граѓански комуникации, за кое известува „Призма“, не докажува дека јавните набавки биле незаконски или дека градежните компании добиле неоправдана финансиска корист.

Но, открива три значајни тенденции: рекорден раст на вредноста на договорите, концентрација на голем дел од нив кај мал број компании и силна зависност на локалниот инвестициски циклус од државното финансирање.

Во такви услови, економската одговорност не завршува со потпишувањето на тендерите.

Градежните компании добиваат договори за реализација на проектите, општините добиваат можност да инвестираат, а државата презема обврски за отплата на задолжувањето.

Затоа јавноста треба да добие јасна пресметка не само за тоа колку пари се договорени, туку и колку ќе чини финансирањето и какви резултати ќе донесат инвестициите.

Десет градежни компании добиле договори вредни речиси 100 милиони евра. Тоа е потврдената бројка. Дали граѓаните ќе добијат соодветна вредност за задолжувањето што ќе го отплаќаат со камата, допрва треба да покажат реализацијата на проектите и контролата на јавните трошоци.