Skip to content
Државниот завод за ревизија предупредува дека по истекувањето на Националната стратегија за стари лица во 2020 година не е усвоен нов сеопфатен документ посветен на оваа категорија граѓани. Во меѓувреме, услугите за домашна нега опфаќаат помалку од еден процент од лицата над 65 години, а семејствата и понатаму го носат најголемиот товар на грижата.
Македонија повеќе од пет години нема активна национална стратегија посветена исклучиво на грижата за старите лица. Тоа не значи дека државата воопшто нема политики што ги засегаат повозрасните граѓани, но значи дека, според наодите на Државниот завод за ревизија, по истекувањето на претходната стратегија во 2020 година не е донесен нов сеопфатен документ што ќе ги обедини целите, мерките и одговорностите за оваа категорија население.
Во извештајот за стареењето на населението, објавен во април 2026 година, ревизорите предупредуваат дека преземените мерки не обезбедуваат целосна и соодветна грижа за лицата постари од 65 години. Истовремено, не се спроведени ниту сите потребни системски промени за одржливост на пензискиот систем во услови на забрзано демографско стареење.
Проблемот е многу поширок од отсуството на еден стратешки документ. Тој се однесува на прашањето дали државата има јасен и долгорочен план како ќе се грижи за луѓето што поради возраста, здравствената состојба или намалената самостојност не можат сами да ги извршуваат секојдневните активности.
Стратегијата истекла, а нова не е донесена
Националната стратегија за стари лица истекла во 2020 година. Според Државниот завод за ревизија, по нејзиното истекување државата не усвоила нов сеопфатен стратешки документ посветен исклучиво на населението над 65 години.
Во меѓувреме, во Националната развојна стратегија за периодот 2024–2044 година демографското стареење за првпат е препознаено како егзистенцијално прашање за државата. Но, ревизорите предупредуваат дека претходните стратешки документи во оваа област имале сериозни слабости: премногу широко поставени цели, нејасни рокови, отсуство на финансиски процени и слаби механизми за координација.
Токму тука е суштината на проблемот. Стратегијата не е само административен документ, туку треба да одговори на конкретни прашања: колку услуги за домашна нега се потребни, во кои општини недостигаат, колку средства ќе бидат издвоени, кој ќе ги спроведува мерките и како ќе се проверува дали тие даваат резултати.
Без јасни рокови, финансиска рамка и поделена одговорност меѓу институциите, грижата за старите лица ризикува да остане збир од делумни мерки, наместо функционален систем.
Домашната нега стигнува до помалку од еден процент од старите лица
Најдиректниот показател за состојбата е опфатот на услугите. Според извештајот на Државниот завод за ревизија, услугата за помош и нега во домот опфаќа околу 3.000 корисници, од приближно 315.000 лица на возраст од 65 години и повеќе.
Тоа е помалку од еден процент од оваа возрасна група. Дополнително, услугата воопшто не е достапна во 31 општина, што укажува на големи географски разлики во можноста граѓаните да добијат поддршка.
За човек што живее сам, има ограничена подвижност или не може без помош да подготви оброк, да се облече или да ги извршува основните дневни активности, ваквата услуга може да биде разликата меѓу самостоен живот и зависност од постојана помош од друго лице.
Кога нема организирана домашна нега, товарот најчесто паѓа врз семејството. Децата, сопружниците или други блиски лица мора да ја преземат грижата, често паралелно со работните и сопствените семејни обврски.
Ревизорите оценуваат дека најголемиот дел од грижата за постарите лица и натаму се обезбедува преку неформалниот сектор и семејствата. Тоа значи дека потребата од помош не исчезнува кога услугата не е достапна — само се префрла од институциите врз најблиските.
Само 2.378 места во домовите за стари лица
Недостигот од услуги се гледа и во капацитетите за институционална грижа. Според ревизорскиот извештај, установите за сместување на стари лица располагаат со 2.378 кревети, односно околу седум места на 1.000 жители постари од 65 години.
Дневните центри, пак, имаат капацитет за само 200 лица. Ревизорите посочуваат и на листи на чекање и нерамномерна географска распределба на услугите, кои во голема мера се концентрирани во скопскиот регион.
Овие бројки покажуваат дека институционалната грижа и дневните услуги не можат да одговорат на потребите на целото население на кое му е потребна поддршка. Дополнително, сместувањето во дом не е единственото решение: за многу луѓе посоодветна е негата во сопствениот дом, доколку постои обучен персонал и организирана поддршка.
Според процените наведени во извештајот, во 2024 година околу 63.000 лица на возраст од 65 години и повеќе имале потреба од долгорочна грижа. До 2050 година, бројот би можел да достигне 108.000, што е зголемување од околу 70 проценти.
Тоа е предупредување дека постојните капацитети ќе бидат под уште поголем притисок доколку не се прошируваат услугите и не се создаде поорганизиран систем на долгорочна грижа.
Стареењето ќе го промени и лицето на државата
Според демографските проекции на Државниот завод за статистика наведени во ревизорскиот извештај, учеството на лицата над 65 години би се зголемило од 19,1 процент во 2025 година на 34,2 проценти во 2055 година.
Уште поизразена е проекцијата за највозрасната група. Бројот на лица над 80 години, од околу 22.000 во 2024 година, би можел да надмине 144.000 до 2055 година. Во истиот период, работоспособното население на возраст од 15 до 64 години се очекува да се намали за околу 470.000 лица.
Овие промени ќе имаат последици врз пазарот на труд, семејствата, здравствениот систем, социјалните услуги и јавните финансии. Ќе има повеќе луѓе на кои им е потребна поддршка, а помалку луѓе во работоспособна возраст што можат да ја обезбедуваат преку придонеси, даноци или непосредна грижа во семејството.
Затоа, грижата за старите лица не може да се третира само како социјална тема, ниту како проблем што ќе се решава кога ќе се појави недостиг од места во домовите. Таа бара долгорочно планирање, развој на услуги во заедницата и координација меѓу социјалната и здравствената заштита.
Поголем буџет не значи автоматски и подобра грижа
Ревизорскиот извештај наведува дека буџетот за социјална заштита се зголемил за 68,8 проценти во периодот од 2019 до 2025 година. Но, растот главно бил насочен кон парични надоместоци, меѓу кои надоместокот за помош и нега од друго лице и социјалната пензија.
Во 2024 година, повеќе од 33.600 лица на возраст од 65 години и повеќе примале надоместок за помош и нега од друго лице. Според ревизорите, оваа парична поддршка во практиката делумно ја заменува формалната долгорочна грижа, бидејќи негата најчесто ја обезбедуваат членови на семејството.
Паричниот надоместок е важен за домаќинствата, но сам по себе не создава мрежа на обучени негуватели, не отвора дневни центри и не обезбедува домашна нега во општините каде што такви услуги нема.
Затоа, суштинското прашање не е само колку пари се издвојуваат за социјална заштита, туку и какви услуги добиваат граѓаните за тие средства. Колку луѓе добиваат помош? Колку долго чекаат? Дали услугите се достапни во местото каде што живеат? И дали семејствата имаат поддршка или се оставени сами да се справуваат со потребите на своите најблиски?
Прашањето што државата не може да го одложува
Наодите на Државниот завод за ревизија отвораат поширока дилема за односот на институциите кон стареењето на населението. Ако стратегијата истекла во 2020 година, а нова сеопфатна рамка не е усвоена, тогаш јавноста има право да праша кој ги утврдува приоритетите, роковите и одговорностите за развој на грижата за старите лица.
Ревизорите препорачуваат посилен институционален капацитет, подобра координација, следење на резултатите и финансиска одржливост на системот. Нивната оценка е дека се потребни навремени и координирани структурни реформи за пензискиот и системот на социјална заштита да можат да одговорат на забрзаното стареење.
Но, за граѓаните, резултатот ќе се мери многу поконкретно: дали човек што не може сам да се грижи за себе ќе добие помош, дали ќе има услуга во неговата општина и дали семејството ќе има на кого да се потпре.
Повеќе од пет години без нова посебна национална стратегија не се само пропуштен административен рок. Тоа е период во кој државата требало да се подготвува за демографска промена што веќе се случува. А секое понатамошно одложување го зголемува ризикот дека потребата од грижа ќе расте побрзо од капацитетот на системот да ја обезбеди.
