Skip to content
АНБ тврди дека открила мрежа на псевдопортали поврзана со руски интереси, Москва ги отфрла обвинувањата и бара објаснување од Скопје. Но речиси еден месец по објавувањето на случајот, јавноста сè уште нема одговор на клучните прашања: кои портали се опфатени, кој ги финансирал и какви докази ги поврзуваат со странски центри на влијание.
Случајот со наводната пропагандна мрежа поврзана со руски интереси во Македонија се претвора во повеќе од размена на обвинувања меѓу безбедносните институции и руската дипломатија. Тој отвора прашања за тоа како функционираат современите операции за влијание, колку се подготвени македонските институции да ги разобличат и колку информации ѝ должат на јавноста кога изнесуваат сериозни безбедносни тврдења.
На 1 октомври, Агенцијата за национална безбедност (АНБ) соопшти дека, во координација со Министерството за внатрешни работи и Јавното обвинителство, презела истражни дејствија против македонски државјанин за кого постои сомнение дека бил поврзан со странски фактори и мрежа на интернет-портали интегрирани во македонскиот медиумски простор. Според Агенцијата, порталите ширеле лажни вести и дезинформации, ги преобликувале наративите за актуелни настани и поттикнувале етничка и национална нетрпеливост.
На 29 октомври реагираше Руската амбасада во Скопје, која категорично ги отфрли обвинувањата дека Русија стои зад ширењето пропагандни материјали. Амбасадата соопшти дека побарала средба со раководствата на Министерството за надворешни работи и АНБ, но дека, според нејзиното тврдење, не добила одговор на дипломатската нота ниту била организирана средба.
Така, наместо да се расчисти случајот, во јавноста се судираат две верзии: безбедносната процена на македонската институција и дипломатското негирање на Москва. Но меѓу нив постои простор што може да го пополнат само докази, истрага и институционална отчетност.
Што навистина соопшти АНБ?
Во соопштението од 1 октомври Агенцијата наведе дека истражните дејствија против македонскиот државјанин биле преземени на 18 септември. При претресот на неговиот дом биле пронајдени и одземени предмети што, според АНБ, биле предмет на дополнително вештачење.
Агенцијата го поврза случајот со сомнежи за три кривични дела: предизвикување национална, расна и верска омраза, раздор и нетрпеливост; одавање службена тајна; и ширење расистички и ксенофобичен материјал преку компјутерски систем. Во соопштението се наведува и дека активностите претставуваат продолжение на претходно попречени проруски хибридни активности.
Ова се сериозни наводи, но важно е да се направи разлика меѓу безбедносна процена, сомневање за кривично дело и докажана вина. Самото соопштение на АНБ не е судска одлука, а поднесувањето пријава или преземањето истражни дејствија не значи дека вината е утврдена.
Исто така, јавноста сè уште нема целосна слика за тоа како истражителите ја утврдиле поврзаноста со руски интереси. Дали станува збор за финансиски трансакции, комуникации со лица во странство, заедничка инфраструктура на интернет-портали, координирано објавување содржини или комбинација од повеќе елементи? АНБ не ги објави овие детали во своето соопштение.
Токму ова е суштинската празнина во јавната информација: институцијата ја соопштува својата процена, но не ја изложува доказната основа врз која таа почива.
Кои се порталите и кој стои зад нив?
Едно од најважните прашања е кои интернет-страници се опфатени со истрагата и како се утврдува нивната поврзаност.
АНБ наведува дека вистинските актери се криеле зад клонирани псевдопортали регистрирани со македонски интернет-домен. Но во официјалното соопштение не се наведени имињата на порталите, нивните сопственици, лицата што ги уредувале содржините или евентуалните финансиски извори.
Претходните медиумски истражувања за мрежи на портали што ширеле дезинформации можат да бидат важен контекст, но не се доволни за автоматски да се заклучи дека секој претходно споменат портал е дел од актуелната истрага. За таква врска се потребни конкретни докази или јасна потврда од надлежните институции.
Регистрацијата на интернет-домен, техничките сличности меѓу страниците или објавувањето политички еднострани содржини сами по себе не докажуваат дека зад порталот стои странска држава. Може да бидат индиции за понатамошна проверка, но не се замена за доказ за сопственост, финансирање, координација или конкретни незаконски дејствија.
Затоа, одговорот не треба да биде само список на страници. Потребно е да се разјасни како била организирана мрежата, дали постоеле заеднички уредувачки насоки, кој ги плаќал техничките и оперативните трошоци и дали има докази за координирање со странски актери.
Зошто руското негирање не го затвора случајот?
Руската амбасада тврди дека обвинувањата против нејзината земја се неосновани и дека со нив се префрла одговорноста за проблемите во односите меѓу Македонија и некои потенцијални партнери од Европската Унија. Воедно, бара официјално објаснување од македонските институции.
Ова е дипломатски став што треба да биде пренесен, но не може да се смета за доказ дека процената на АНБ е погрешна. И обратно, тврдењето на АНБ не е доволно само по себе за јавноста да ја смета руската држава за докажан организатор на конкретната мрежа.
Можно е да постојат актери што шират наративи во согласност со интересите на некоја држава, без да има јавен доказ дека тие добивале директни наредби или средства од нејзините официјални структури. За да се утврди дали постои таква врска во овој случај, потребни се конкретни докази за комуникации, финансирање, координација или друга форма на поддршка.
Затоа, најважното прашање не е кој ќе излезе како дипломатски победник во оваа размена, туку дали институциите ќе ја утврдат вистината во рамките на законска постапка и ќе ја објаснат во границите што ги дозволуваат истрагата и безбедносните интереси.
Дезинформациите не се исто што и непријатното мислење
Овој случај има и поширока демократска димензија. Во општество со политичка поларизација, секоја содржина што ја критикува Владата, ЕУ, НАТО или одредена политичка партија може да биде прогласена за пропаганда. Тоа би било опасно ако се користи за стигматизирање на легитимна критика или ограничување на слободата на медиумите.
Но исто толку погрешно би било под изговор на слободата на изразување да се игнорираат организирани операции што намерно шират фабрикувани информации, манипулираат со идентитети на медиуми, поттикнуваат омраза или прикриваат координирано дејствување.
Клучната разлика е во доказите за намерната манипулација, координацијата и конкретните дејствија, а не во тоа дали некој медиум има критички став кон власта или застапува геополитичка позиција што не им се допаѓа на институциите.
Токму затоа, транспарентноста е важна и за безбедноста и за слободата на медиумите. Ако институциите имаат докази за незаконски активности, треба да ги претстават во форма што нема да ја компромитира истрагата, но ќе ѝ овозможи на јавноста да ја разбере природата на заканата. Ако доказите сè уште се проверуваат, тоа треба јасно да се каже.
Институциите должат одговори, дури и кога не можат да откријат сè
Не може да се очекува АНБ да објавува оперативни детали што би откриле извори, методи на работа или докази што сè уште се анализираат. Но постои разлика меѓу откривање чувствителни информации и давање основни одговори за напредокот на случајот.
Јавно може да се разјасни дали истрагата продолжува, дали одземените предмети се вештачени, дали е доставена кривична пријава до обвинителството и дали се идентификувани други лица или правни субјекти. Јавното обвинителство, во рамките на своите надлежности, треба да објасни во која фаза е предметот и кои информации може да ги соопшти без да ја загрози постапката.
Од Министерството за надворешни работи, пак, треба да се побара одговор дали е примена дипломатската нота на руската амбасада, дали е одговорено на неа и дали е планирана средба. Ова не значи дека институциите мора да ги прифатат барањата или толкувањата на Москва, туку дека јавноста треба да знае како државата постапува со дипломатско барање поврзано со сериозни безбедносни обвинувања.
Одговорите на овие прашања би покажале дали случајот се движи кон утврдување на одговорност или останува на ниво на јавни соопштенија и дипломатски реакции.
Најголемиот ризик е вистината да остане заробена меѓу две верзии
Случајот со наводната пропагандна мрежа може да има сериозни последици за довербата во институциите, медиумите и јавниот простор. Ако постои организирана мрежа што намерно шири дезинформации и поттикнува омраза, државата има обврска да ја истражи и да ги утврди одговорните. Ако, пак, институциите изнесуваат тешки обвинувања без доволно јавно образложение, ризикуваат да ја ослабат сопствената доверливост.
Руското негирање не е причина случајот да се затвори, но ни соопштението на АНБ не е причина да се прејудицира вината. Потребни се независна проверка на доказите, законска постапка и институционална отчетност.
Во спротивно, јавноста ќе остане меѓу две спротивставени верзии: едната дека е откриена мрежа што работела во корист на странски интереси, другата дека станува збор за неосновани обвинувања. А одговорот на прашањето кој ја организирал мрежата, како функционирала и што точно направила ќе остане недостапен.
Во безбедносни прашања, довербата не се бара само со авторитетот на институциите. Таа се гради со докази, законска постапка и онолку транспарентност колку што дозволува заштитата на државата.
