Skip to content
Две години по трагедијата на железничката станица во Нови Сад, Србија ја одбележува годишнината со поразена владејачка партија и со студентско движење што доби мнозинска изборна поддршка. Александар Вучиќ го призна поразот на 25 октомври. Семејствата на загинатите, според денешната реконструкција на „Форбс Србија“, сè уште го чекаат почетокот на главното судење за одговорноста за трагедијата.
Меѓу овие два исхода, изборниот пресврт и недобиената судска разрешница, се наоѓа објаснувањето како едно барање за документи и одговорност прерасна во движење способно да ја порази СНС.
На 1 ноември 2024 година, во 11:52 часот, се урна бетонската настрешница над главниот влез на новосадската железничка станица. Четиринаесет луѓе загинаа веднаш. Уште двајца подоцна им подлегнаа на повредите, со што бројот на жртвите се искачи на 16.
Станицата неодамна беше реконструирана, како дел од голем железнички проект. Токму затоа првите прашања беа едноставни и политички тешки. Како обновен јавен објект станал место на масовна смрт? Кој ги одобрил работите, кој ги надгледувал и кој одлучил луѓето да поминуваат под конструкцијата?
Во првите денови функционерите тврдеа дека самата настрешница не била опфатена со реконструкцијата. Министерот за градежништво, сообраќај и инфраструктура Горан Весиќ поднесе оставка на 5 ноември, отфрлајќи лична одговорност. Подоцна се повлече и поранешниот ресорен министер Томислав Момировиќ.
Реконструкцијата на „Форбс Србија“, направена врз основа на истражната документација, покажува дека увидот и ангажирањето вештаци почнале уште првиот ден. Но, оригиналниот проект на станичната зграда бил пронајден дури седмиот ден, а проектантите на реконструкцијата претходно не го имале. Според истата документација, министерството на 12 ноември известило дека за станичната зграда не било поднесено барање за употребна дозвола.
Таквите информации го одржуваа сомнежот дека проблемот е подлабок од една градежна грешка. За демонстрантите, трагедијата стана прашање како државата ги троши јавните пари и колку вредат потписите, дозволите и контролите со кои треба да ја гарантира безбедноста на граѓаните.
Следниот пресврт дојде на 22 ноември 2024 година. Студенти и професори од Факултетот за драмски уметности во Белград беа нападнати додека им оддаваа почит на загинатите. Во деновите потоа почнаа блокади на факултетите, кои постепено се проширија низ универзитетските центри.
Почетните студентски барања беа конкретни. Целосно објавување на документацијата за реконструкцијата, постапување против напаѓачите врз студенти и граѓани, отфрлање на пријавите против приведените поради протестите и зголемување на буџетските издвојувања за високото образование за 20 отсто.
Во оваа фаза студентите бараа институциите да ја завршат својата работа. Барањето за вонредни избори ќе дојде подоцна, откако ќе заклучат дека со постојната власт не можат да стигнат до исполнување на првичните барања.
Блокадите создадоа и организација што ќе се покаже пресудна. На пленумите студентите расправаа и гласаа за следните чекори. Работни групи се грижеа за храната, донациите, обезбедувањето и комуникацијата. Факултетите од различни градови ги усогласуваа акциите.
Таквата поставеност ѝ ја отежна работата на власта. Немаше еден лидер со кого може да преговара, да го дискредитира или да го прогласи за единствен организатор. Одлуките се враќаа пред студентските собранија, а претставниците се менуваа. Во февруари 2025 година, студентите со кои разговараше „Ројтерс“ токму строгата организација, координацијата и отсуството на цврста хиерархија ги посочуваа како причини за опстојувањето на протестот.
На 22 декември 2024 година десетици илјади луѓе се собраа на белградска Славија. Во протестот веќе беа вклучени и земјоделци и други граѓани. Универзитетските блокади добиваа поддршка надвор од факултетските згради.
Црвениот отпечаток од дланка стана препознатлив знак на движењето. Во него беше собрана пораката дека зад јавните проекти стојат луѓе што носат одлуки и дека нивната одговорност мора да се утврди. Времето 11:52, пак, стана секојдневен потсетник на загинатите.
Јануари 2025 година донесе нови блокади, обустави на работа и сè поширока поддршка. На 27 јануари беше блокирана белградска Автокоманда. Следниот ден, по нов напад врз студенти во Нови Сад, во кој беше повредена студентка, премиерот Милош Вучевиќ ја соопшти својата оставка. Оставка најави и новосадскиот градоначалник Милан Ѓуриќ.
Тоа беше најголемото политичко повлекување дотогаш. Вучевиќ рече дека сака да ги намали тензиите. Но протестите продолжија, бидејќи оставката не ги одговори прашањата за документите, нападите и одговорноста за смртта на луѓето.
Во февруари студентите почнаа да пешачат од град во град. На 1 февруари беа блокирани мостови во Нови Сад, а на 15 февруари се одржа голем собир во Крагуевац. Граѓаните ги пречекуваа колоните, им носеа храна и им обезбедуваа сместување.
Овие патувања имаа важна политичка последица. Студентите стигнуваа до луѓе што не учествувале на белградските протести и разговараа со нив непосредно. Поддршката добиваше адреси, контакти и луѓе подготвени повторно да помогнат. Тоа подоцна ќе биде значајно и за изборната кампања.
На 15 март 2025 година Белград беше домаќин на еден од најголемите протести во Србија во последните децении. „Ројтерс“ извести за повеќе од 100.000 учесници. На студентите им се придружија работници, земјоделци, ветерани и други групи граѓани.
Собирот остана обележан и со паниката за време на оддавањето почит и со обвинувањата за употреба на звучно оружје, што властите ги негираа. Подоцна и во извештај на Советот на Европа беше побарана истрага за околностите на инцидентот. Спорот дополнително го отвори прашањето дали граѓаните можат да протестираат и да очекуваат заштита од институциите.
На 16 април 2025 година беше избрана нова влада предводена од Ѓуро Мацут. Парламентарното мнозинство остана исто. Во истиот пролетен период студентите го засилија притисокот врз јавниот сервис, незадоволни од известувањето и барајќи промени во регулаторното тело за електронски медиуми.
Власта менуваше функционери и тврдеше дека ги исполнила барањата. Студентите го оспоруваа тоа. Разликата во процените постепено доведе до промена на целта на протестот.
На 5 мај 2025 година студентите официјално побараа распуштање на Собранието и вонредни парламентарни избори. Во објавата ги повикаа граѓаните да поддржат листа на која студентите во блокада ќе ѝ ја пренесат довербата.
Ова е пресвртната точка во хронологијата. Движењето заклучи дека за исполнување на барањата мора да се променат политичките услови во кои работат институциите. Од тој момент, покрај протестите, почна подготовката за изборен натпревар.
Следуваа нови собири, меѓу нив и протестот на Видовден, на 28 јуни. Во летото и есента имаше судири, приведувања и обвинувања за прекумерна полициска сила. Властите тврдеа дека реагираат на напади и насилство. Студентите, опозициските групи и организациите за човекови права бараа истраги за полициското постапување.
Вучиќ и СНС ги отфрлаа обвинувањата за корупција и репресија, а протестното движење го претставуваа и како обид за промена на власта поттикнат однадвор. Таа порака стана дел од подолгата политичка пресметка околу тоа кој го претставува јавниот интерес.
На првата годишнина од трагедијата, на 1 ноември 2025 година, десетици илјади луѓе повторно се собраа во Нови Сад. Годината на протести не донесе судска разрешница, но движењето опстана.
На 28 декември студентите организираа собирање потписи за избори на стотици локации низ земјата. Освен поддршка за барањето, граѓаните оставаа и контакти за идните активности. Така, протестната организација постепено се подготвуваше за работа што секоја изборна сила мора да ја заврши: да стигне до избирачите и да ги поттикне да гласаат.
Во 2026 година мобилизацијата го менуваше обликот. Во извештајот на мониторинг-комитетот на Парламентарното собрание на Советот на Европа од јуни беше забележано дека секојдневните масовни маршеви се заменуваат со симболични акции, комеморации, блокади и регионални собири. Во истиот документ беа наведени загрижености за полициска сила, произволни приведувања и насилство и нерегуларности на локалните избори од 29 март.
Намалениот број големи собири, според тоа, не значеше дека исчезнала организацијата што ги создаваше. До распишувањето на парламентарните избори движењето веќе имаше искуство со координација, јавни настапи, работа во различни средини и одлучување меѓу луѓе што не се согласуваа за сè.
На 9 септември 2026 година Вучиќ го распушти Собранието и распиша избори за 25 октомври. Со тоа, по повеќе од една година од официјалното студентско барање, политичката пресметка доби датум.
На 15 септември РИК ја прогласи „Студентската листа – Студентите победуваат“, со 250 кандидати. На првото место беше лекарот Илија Срдановиќ, а меѓу кандидатите и поранешниот гувернер Дејан Шошкиќ, професори, правници, уметници, земјоделци и спортисти.
Листата беше студентска според тоа кој ја избрал и ѝ ја доверил задачата да ги претставува барањата. Според објавениот опис на процесот, кандидатите биле избирани преку пленуми и заедничко одлучување. Со професионалци од различни генерации, движењето се обиде довербата стекната на протестите да ја пренесе во парламентот.
На 27 септември Вучиќ поднесе оставка како претседател на Србија, за да се бори за премиерската функција. Следниот ден должноста ѝ ја предаде на Ана Брнабиќ, која стана вршителка на должноста претседател.
Ова повлекување беше дел од обидот да ја задржи политичката контрола преку враќање на чело на владата. Затоа неговото напуштање на претседателската функција во септември и изборниот пораз во октомври се два различни настана.
На 25 октомври 2026 година тој обид пропадна. По гласањето, Вучиќ го призна поразот.
„Јасно е дека ги загубивме овие избори, Студентската листа победи“, изјави тој.
Во прелиминарната состојба на РИК од 26 октомври, Студентската листа имаше 52,71 отсто од гласовите, а листата „Александар Вучиќ – Обединета Србија“ 39,17 отсто. Тоа не беа конечни резултати. На денешната двегодишнина гласањето се повторува на 53 избирачки места, а формирањето на новите институции допрва треба да го заокружи изборниот процес.
Политичкиот исход, сепак, беше признаен од самиот Вучиќ. СНС ја изгуби битката за продолжување на своето владеење, а движењето настанато околу барањето правда за Нови Сад доби можност да ги менува институциите.
На 29 октомври претставници на студентското движење побараа ревизија на работењето на јавните институции, министерствата, претпријатијата и фондовите, како и забрзување на постапките за сомнежи за корупција. Ги повикаа вработените да ја зачуваат документацијата и да пријават обиди за нејзино уништување.
Барањето документи, со кое почна протестот, повторно се најде меѓу првите барања по изборната победа.
Тука останува и најтешкиот дел од наследството. „Форбс Србија“ денеска известува дека главното судење за трагедијата сè уште не почнало. Во новосадскиот предмет се чека постапување пред Врховниот суд, додека во истрагата за можни финансиски злоупотреби сè уште се работи на вештачењето.
Хронологијата покажува дека Вучиќ беше поразен кога незадоволството доби трајна организација и изборна понуда. Студентите ја зачуваа врската со првичните барања, придобија поддршка надвор од универзитетите и изградија начин таа поддршка да се изрази на гласачките места.
Но, за семејствата на 16-те загинати, мерката за промената ќе бидат утврдените факти и одговорноста пред суд. На вториот 1 ноември по трагедијата, Србија ја смени политичката насока. Судската разрешница за настрешницата сè уште ја чека.
