Skip to content
Нови историски документи и ставови за односот на кардиналот Алојзије Степинaц кон православните Срби и усташкиот режим повторно ја отворија дилемата за неговото прогласување за светец. Во колумна за хрватскиот портал Index.hr, авторот Жељко Поробија оценува дека неговото наследство не може да се разгледува надвор од неговите политички ставови и односот кон Независната Држава Хрватска (НДХ).
Повод за новото преиспитување е книгата на историчарот Фрањо Малетиќ, „Степинчевиот грев: Ватиканот и Католичката црква во време на искушение“, за која Index.hr пишува дека повторно ги актуализира прашањата за улогата на Степинец во периодот на усташкиот режим.
Во колумната, Поробија се фокусира на односот на Степинец кон Српската православна црква и православното население. Авторот посочува дека кардиналот ја поддржувал идејата за католичка држава во која православните би биле отстранети, повикувајќи се на негова изјава во која се вели дека, доколку Анте Павелиќ дваесет години бил на чело на владата, „шизматиците“ би биле избришани од Хрватска.
Според Поробија, ваквата изјава не може да се сведе само на тогашната терминологија или да се оправда со историскиот контекст. Тој смета дека таа отвора суштинско прашање за односот на Степинец кон Србите и кон политичката идеја за Хрватска под усташка власт.
Авторот во колумната наведува и дека Степинaц, според документите на кои се повикува, ја застапувал идејата Србите да бидат испратени во Македонија, додека протераните Словенци би биле прифатени во Хрватска како католици. Поробија го проблематизира и неговиот однос кон расните закони на НДХ, посочувајќи дека Степинец го оправдувал нивното донесување со германскиот притисок и оценката дека тоа било подобро отколку Германците целосно да ја преземат контролата врз Хрватска.
Осудата од 1946 година и поништувањето на пресудата
Прашањето за моралната одговорност на Степинец е поврзано и со судскиот процес што против него го воделе југословенските комунистички власти во 1946 година. Загрепскиот Жупаниски суд во 2016 година ја поништи пресудата, но таа одлука сама по себе не ги разреши историските и моралните спорови за неговото дејствување во времето на НДХ.
Поробија прави разлика меѓу политичката и моралната одговорност, од една страна, и кривичната одговорност, од друга. Тој оценува дека не е докажано оти Степинец организирал или учествувал во насилното покрстување на Србите. Истовремено, смета дека неговото поддржување на создавањето на НДХ и неговите ставови за судбината на Србите не можат да бидат занемарени при оценувањето на неговото наследство.
Колумната потсетува и на противењето на Степинaц на убивањето Срби без судење. Според текстот на Index.hr, тој во мај 1941 година му испратил писмо на Павелиќ во кое се спротивставил на таквите убиства. За Поробија, меѓутоа, тоа не е доволно за да се отфрлат другите спорни аспекти од неговите ставови и односот кон режимот.
Односот кон Павелиќ како дополнителен повод за критика
Авторот се осврнува и на записот на Степинец од 1957 година, по веста за атентатот врз Павелиќ. Во него кардиналот изразил жалење доколку на Павелиќ му се случи нешто лошо, додавајќи дека меѓу нив имало несогласувања и дека Павелиќ му нанел многу маки.
Поробија ја толкува оваа реакција како пример за односот на Степинaц кон усташкиот водач, во кој, според неговата оценка, недостига јасно соочување со страдањата на жртвите на режимот. Ова е став на авторот на колумната, а не судски утврден заклучок за личната кривична одговорност на кардиналот.
Во завршницата, Поробија прави споредба меѓу Степинaц и српскиот патријарх Порфириј, критикувајќи го, како што го гледа, ставањето на националните интереси пред христијанските вредности и попустливоста кон политичките водачи.
Канонизацијата останува прашање на црковна и историска оценка
Колумната на Index.hr ја отвора дилемата дали религиозниот авторитет и политичкото дејствување на еден црковен великодостојник можат да се оценуваат одвоено. Во случајот со Степинaц, спорот не се однесува само на судската пресуда од 1946 година, туку и на неговите ставови за НДХ, односот кон православните Срби и неговата улога во времето на усташкиот режим.
Важно е да се разликуваат историската критика и личната оценка на авторот од правно утврдените факти. Поробија не тврди дека Степинaц бил правосилно осуден за воени злосторства, туку дека неговите политички и морални ставови заслужуваат критичко преиспитување во контекст на дебатата за неговата светост.
Токму тука е суштината на спорот што го отвора колумната: дали за прогласувањето за светец се доволни верските заслуги и отпорот кон одредени злосторства или мора да се земат предвид и ставовите што ги застапувал црковниот великодостојник кон државата, националните малцинства и политиката на режимот со кој бил поврзан.
