Skip to content
Буџетскиот удел за образование расте, се зголемува бројот на образовни асистенти, а стручното образование привлекува сè повеќе ученици. Но Европската комисија предупредува дека квалитетот на наставата, инклузивноста и високото образование остануваат сериозен предизвик. Клучното прашање е дали дополнителните средства создаваат подобри образовни резултати или системот сè уште се мери според вложувањата, наместо според она што учениците навистина го добиваат.
Образованието во Северна Македонија добива поголем дел од државниот буџет отколку претходната година, но тоа не е доволно за да се отстранат слабостите што со години го оптоваруваат системот. Извештајот на Европската комисија за 2026 година покажува дека напредок има во одредени области, но дека остануваат проблеми со квалитетот на наставата, пристапот до образование за сите деца и обезбедувањето квалитетно високо образование.
Според извештајот, уделот на образованието во вкупниот државен буџет во 2025 година пораснал на 12,2 проценти, од 11,05 проценти во 2024 година. Јавните расходи за образование и обука исто така бележат раст, но Европската комисија оценува дека и понатаму се значително под просекот на Европската Унија.
Тоа ја отвора дилемата што е поважна од самото зголемување на буџетот: колку од дополнителните средства се претвораат во подобри услови за учење, поквалификувани наставници, поддршка за учениците на кои им е најпотребна и поголема одговорност на институциите за резултатите?
Повеќе пари не значат автоматски и подобро образование
Зголемувањето на буџетскиот удел е важно, но само по себе не е доказ дека образовниот систем станува поквалитетен. За да се оцени ефектот од вложувањата, потребно е да се следат резултатите: дали учениците подобро читаат и разбираат, дали стекнуваат функционални математички и дигитални вештини, дали наставниците добиваат континуирана стручна поддршка и дали училиштата имаат услови да одговорат на различните потреби на децата.
Европската комисија во извештајот повторно го нагласува развојот на наставничките компетенции и потребата од континуиран професионален развој. Тоа е важен сигнал дека квалитетот на наставата не може да се подобри само со промени во наставните програми или со набавка на нови материјали. Потребни се и обучени наставници, соодветна поддршка во училиштата и систем во кој реформите се следат според јасни цели и мерливи резултати.
Дополнителен предизвик е демографската промена. Во основното образование бројот на ученици во извештајниот период се намалил за 3,1 процент, додека во средното образование е забележан раст од 0,4 проценти. Тоа значи дека планирањето на училиштата, кадарот и средствата треба да одговори на различни потреби, наместо само механички да се распределуваат парите според постојната мрежа на установи. Европската комисија препорачува оптимизација на училишната мрежа и продолжување на примената и приспособувањето на формулите за финансирање на основното, средното и стручното образование.
Инклузивноста е тест за тоа дали системот навистина е за сите деца
Најконкретниот показател за јазот меѓу институционалниот напредок и реалната вклученост е образованието на децата со посебни образовни потреби.
Во учебната 2025/2026 година, нивниот удел во вкупниот број ученици во редовните основни училишта изнесувал 1,5 проценти. Тоа е зголемување од само 0,2 процентни поени во однос на претходната учебна година. Истовремено, бројот на образовни асистенти во основното образование пораснал од 1.018 на 1.356. Во средното образование, новата шема за инклузивно образование овозможила ангажирање 148 образовни асистенти.
Овие податоци покажуваат дека има зголемување на поддршката, но и дека нејзиниот раст сè уште не се претвора во пошироко учество на учениците со посебни образовни потреби во редовното образование.
Самата бројка од 1,5 проценти не кажува колкав е вкупниот број деца на кои им е потребна поддршка, ниту докажува дека секое дете што не посетува редовно училиште е исклучено од образование. Но таа е доволна причина да се постават прашања за пристапноста, капацитетите на училиштата, достапноста на стручни кадри и поддршката за наставниците и семејствата.
Европската комисија препорачува да се подобри пристапот до квалитетно образование, особено за децата со посебни образовни потреби и децата од ромските заедници, како и да се зголеми нивниот број во редовните училишта.
Затоа, зголемувањето на бројот на асистенти треба да се гледа како важен чекор, но не и како конечен резултат. Вистинското мерило е дали секое дете добива соодветна поддршка, дали може да учествува во наставата и дали училиштето има услови да одговори на неговите потреби.
Стручното образование расте, но реформата мора да се поврзе со квалитетот
Во извештајот има и позитивни поместувања. Уделот на учениците запишани во стручно образование достигнал 71 процент од сите ученици во средното образование. Една третина од учениците во стручното образование посетуваат дуална настава, која комбинира учење во училиште со практична обука во компанија. Во учебната 2025/2026 година започнале со работа и три нови регионални центри за стручно образование и обука, со што нивниот вкупен број достигнал осум.
Овие показатели се важни затоа што стручното образование може да им овозможи на младите полесен премин кон пазарот на трудот. Но, бројот на запишани ученици и центрите што функционираат не се доволни за да се оцени целосниот успех на реформата.
Потребно е да се знае дали практичната обука одговара на реалните потреби на компаниите, дали учениците стекнуваат применливи вештини и колку од нив наоѓаат работа во областите за кои се образувале. Без такви показатели, растот на интересот останува важен, но нецелосен доказ за успешноста на системот.
Високото образование сè уште се соочува со прашањето за квалитетот
Во академската 2025/2026 година биле запишани 55.036 студенти, што е раст од 2,8 проценти во однос на претходната година. Од нив, 77,8 проценти студирале на јавни, а 22,2 проценти на приватни високообразовни установи. Сепак, Европската комисија оценува дека подобрувањето на квалитетот на високото образование останува предизвик.
Меѓу препораките се целосно спроведување на обврските од Болоњскиот процес, почитување на академската слобода и институционалната автономија, поголемо учество на студентите и јасни механизми за обезбедување квалитет. Комисијата ја нагласува и потребата да се доврши и примени формула за финансирање на високото образование.
Тоа е важно затоа што бројот на студенти и институции не е доволен показател за квалитетот на универзитетското образование. Потребни се транспарентни стандарди, одговорност за резултатите, независни механизми за оценување и јасни правила за распределба на јавните средства.
Реформите треба да се мерат според резултатите, а не само според буџетот
Извештајот на Европската комисија не тврди дека нема напредок во македонското образование. Напротив, посочува зголемување на буџетскиот удел, проширување на стручното образование и раст на бројот на образовни асистенти. Но, истовремено бара подобар пристап до квалитетно образование, развој на наставничките вештини, поголема инклузивност и посилни механизми за квалитет во високото образование.
Токму тука е суштината на проблемот: државата може да вложува повеќе средства, а сепак да не постигне доволно добри резултати ако не знае прецизно што треба да се подобри, како ќе се мери напредокот и кој ќе одговара ако целите не се исполнат.
Затоа, следниот чекор не треба да биде само најавување нови инвестиции или промени во наставните програми. Потребни се јавни и споредливи податоци за резултатите од учењето, условите во училиштата, професионалниот развој на наставниците, поддршката за учениците со посебни образовни потреби и квалитетот на високото образование.
Поголемиот буџет е можност за подобро образование, но не е доказ дека тоа веќе се случило. Вистинскиот тест за реформите е дали децата учат подобро, дали секое дете има пристап до соодветна поддршка и дали дипломата од македонскиот образовен систем носи знаење што може да се примени во животот и работата.
