Skip to content
Планот на премиерот Христијан Мицкоски за обединети служби повторно го отвора прашањето кој ќе ја контролира нивната моќ и кој ќе ги заштити граѓаните од злоупотреба на безбедносниот апарат. Додека Владата најавува спојување на Агенцијата за национална безбедност и Агенцијата за разузнавање, Европската комисија во извештајот од 4 ноември укажува на слабости во надзорот и ризици за оперативната независност. Десет години по спорното снимање на демонстрантите од Шарената револуција, контролата останува клучниот тест за секоја нова реформа.
Во мај 2016 година граѓани пред зградата на Македонската радио-телевизија забележаа човек што ги снима протестите без новинарска легитимација. Тој тврдеше дека снима приватно и дека материјалите ги нуди на странски медиуми. МВР потоа потврди дека станува збор за припадник на Единицата за брзо распоредување и најави проверка по чија наредба го вршел снимањето.
Тогашниот заменик-министер Митко Чавков го бранеше документирањето на протестите како средство за идентификување лица што оштетувале објекти. За демонстрантите, пак, остануваше прашањето кој ги снима, со каква цел и каде завршуваат снимките.
Самото полициско снимање јавен собир не е автоматски незаконско. Важечкиот Закон за полиција предвидува снимање или фотографирање кога постои опасност да бидат загрозени животот, здравјето и имотот. Но токму постоењето законски услови ја прави проверката неопходна: овластувањето мора да се применува за утврдена цел, а постапувањето да може да се контролира.
ЕБР е полициска единица, а АНБ и Агенцијата за разузнавање се посебни институции. Нивната работа и надлежности се различни. Заедничкото прашање е отчетноста: кој ја одобрува употребата на овластувањата, кој има пристап до документацијата и кој утврдува дали институциите ја преминале законската граница.
Мицкоски во Собранието го бранеше спојувањето како пат кон поефикасен систем. Најави јавна дебата, транспарентност и засилен парламентарен надзор, а како гаранција против незаконско прислушување ја посочи Оперативно-техничката агенција, ОТА. Се повика и на искуствата на други држави, меѓу кои Хрватска.
Европската комисија, меѓутоа, ја оценува контролата што веќе постои. Во извештајот наведува дека нема воспоставен структуриран механизам за координација меѓу собраниските тела што ги надгледуваат службите и следењето на комуникациите. Советот за граѓански надзор, и покрај изборот на претседател и четворица членови во март, во извештајот е опишан како нефункционален поради нецелосна кадровска екипираност.
Комисијата предупредува и дека сместувањето на АНБ во простории со МВР, а на ОТА со национален телекомуникациски оператор, носи ризици за нивната целосна оперативна независност. За ОТА бара соодветни финансиски и човечки ресурси. Овие забелешки не претставуваат изречно европско вето за спојување на АНБ и Агенцијата за разузнавање. Тие покажуваат дека независноста и надзорот имаат нерешени слабости уште пред предложената реорганизација.
Особено чувствително е прашањето кој ќе го именува директорот на обединетата институција. Сегашниот директор на АНБ го именува и разрешува Владата на предлог на премиерот. Директорот на Агенцијата за разузнавање го именува и разрешува претседателот на државата. Со спојувањето ќе треба да се утврди и новата распределба на ова овластување. Ако именувањето целосно се префрли кај Владата, таа би добила влијание и врз раководењето со надворешното разузнавање.
Тоа е конкретната содржина на ризикот од концентрација на моќ. Еден директор би раководел со поширок опфат на информации и задачи. Затоа ветувањето за посилен надзор бара одговори за пристапот на пратениците до документи, можноста да проверуваат конкретни постапки и последиците кога ќе утврдат неправилности.
Паралелно, во собраниска процедура е предлогот за укинување на Законот за координација на безбедносно-разузнавачката заедница. Во образложението, МВР ја поврзува ограничената примена со институционална недоверба, тесен опфат и недоволен оперативен капацитет. Во самиот предлог не е претставен заменски механизам за координација.
И пополнувањето на постојниот надзор сè уште е процес. Како што објави Рацин, собраниската Комисија за прашања на изборите и именувањата на 5 ноември утврдила предлог за уште двајца членови на Советот за граѓански надзор. За спојувањето, Мицкоски најави јавна дебата, но не соопшти конкретен рок за завршување на реформата.
