Skip to content
Дали постапките поврзани со отпорот на една држава која е жртва на вооружена агресија можат да се разгледуваат надвор од контекстот на војната што ѝ е наметната? И дали постои ризик кривичноправните механизми на европските држави, макар и индиректно, да станат инструмент за заштита на стратешките интереси на државата агресор?
Олександар ЛЕВЧЕНКО*
Особено загрижува фактот што, и покрај бруталната руска агресија врз Украина, одредени украински државјани во различни европски земји се соочуваат со кривичен прогон поради наводни активности насочени против руската стратешка инфраструктура. Еден од најистакнатите примери поврзани со Република Хрватска е случајот со украинскиот државјанин Володимир Журављов, кој од август 2026 година се наоѓа во притвор во Пула врз основа на европски налог за апсење издаден од Сојузна Република Германија. Тој е осомничен за вмешаност во саботажата на гасоводот Северен тек.
Прашањето за неговото предавање на Германија во моментов се разгледува во жалбена постапка пред Високиот кривичен суд на Република Хрватска. Истовремено, полски суд претходно го одби неговото екстрадирање, разгледувајќи го случајот во поширокиот контекст на правото на Украина на самоодбрана од руската агресија. За жал, ваквите случаи отвораат сериозни правни, морални и политички прашања. Дали постапките поврзани со отпорот на една држава која е жртва на вооружена агресија можат да се разгледуваат надвор од контекстот на војната што ѝ е наметната? И дали постои ризик кривичноправните механизми на европските држави, макар и индиректно, да станат инструмент за заштита на стратешките интереси на државата агресор?
Токму затоа европските правосудни системи мора со особено внимание да ги земаат предвид околностите на руската инвазија врз Украина. Формалистичката и претерано рестриктивната примена на правните постапки, особено кога постојат спорни правни основи, не смее да доведе до одлуки што се во спротивност со основните начела на правичност и го занемаруваат правото на Украина, како држава изложена на вооружен напад, на самоодбрана.
„Нешто тука не е во ред“ кога зборуваме за апсурдноста на ситуацијата во која германското правосудство го товари Володимир Журављов за воено злосторство во моментот кога германскиот канцелар Мерц доаѓаше во Киев, кој беше изложен на руски воздушни напади. Пред сè, очигледна е неусогласеноста меѓу политичката реалност и правната квалификација што се појавува во овој предмет. Германија е еден од најважните европски партнери на Украина и ѝ обезбедува значителна помош во одбраната од руската агресија. Истовремено, германското правосудство товари украински државјанин за воено злосторство во врска со оштетувањето на гасоводите што со години имаа големо стратешко значење за Русија. Се разбира дека политичкото сојузништво не треба да влијае врз независноста на правосудството, бидејќи судовите, напротив, мора да одлучуваат во согласност со законот. Меѓутоа, легитимно е да се постави прашањето дали во овој случај доволно се разгледани сите околности на војната, карактерот на нападнатиот објект и правилата на меѓународното хуманитарно право. Токму на оваа неусогласеност треба да се укаже.
Зошто е спорна квалификацијата на делото во европскиот налог за апсење, според која се наведува дека Журављов извршил воено злосторство?
Овде зборуваме исклучиво за впечатокот, односно за фактот дека квалификацијата на едно дело како воено злосторство е исклучително сериозна и бара особено убедливо правно образложение. Оштетувањето на приватна стопанска инфраструктура за време на вооружен конфликт не претставува автоматски воено злосторство. Клучно е да се утврди каков бил правниот статус на конкретниот објект, дали имал воена намена или придонесувал за воените операции, како и дали биле почитувани правилата на меѓународното хуманитарно право. Сите овие околности, според јавно достапните информации, ги разгледувал полскиот суд кога одбил да го екстрадира г. Журављов во Германија.
Кога секојдневно ги гледаме последиците од руските напади врз украинските градови, училишта, болници и станбени згради, разбирливо е што украинската јавност особено чувствително реагира на ваквата правна квалификација. Сепак, без намера на кој било начин да се мешаме во работата на судовите, напоменуваме дека сето она што беше наведено погоре го одразува преовладувачкото мислење на украинското општество, додека конечниот правен одговор мора да го дадат надлежните судови. Од друга страна, прашањето за екстрадицијата има повеќе политички отколку правен карактер. За тоа зборуваше и главниот државен обвинител на Република Хрватска, Турадиќ, во интервју за HRT-4.
Можеме ли да очекуваме дека хрватското правосудство во жалбената постапка ќе постапи исто како и полското правосудство, односно судот во Варшава, и ќе го ослободи Журављов?
Немаме намера, ниту можност, да прејудицираме каква било одлука во таа смисла, но се надеваме дека хрватското правосудство внимателно ќе ги разгледа сите аргументи на одбраната, како и одлуката на судот во Варшава, кој претходно одби да го предаде г. Журављов на Германија. Повторуваме дека не сакаме да ја прејудицираме одлуката на Високиот кривичен суд на Република Хрватска, ниту да вршиме каков било притисок врз хрватските судии, бидејќи такво нешто е неприфатливо во демократско општество. Сепак, сметаме дека е важно во постапката на правичен начин да се земе предвид сето она што пред судот го изнесуваат бранителите на г. Журављов, како и правилно да се разгледаат причините наведени во полската одлука, особено затоа што станува збор за правосудни органи на две земји членки на Европската унија кои одлучуваат за предавањето на исто лице.
Потсетуваме дека полскиот премиер Доналд Туск во октомври 2025 година јасно порача дека проблемот на Европа не е во тоа што Северен тек бил кренат во воздух, туку во тоа што воопшто бил изграден. Тој исто така истакна дека кривичното гонење и предавањето на Володимир Журављов на Германија не се во интерес на правдата и изречно ја поздрави одлуката на полскиот суд да го одбие неговото предавање.
Искрено веруваме дека хрватскиот суд ќе донесе независна и темелно образложена одлука, водејќи сметка за сите релевантни правни и фактички околности.
Што ќе значи тоа за Хрватска во рамките на европскиот правен и безбедносен систем и за нејзините односи со Германија?
Не сметаме дека законска и соодветно образложена одлука на Република Хрватска за одобрување меѓународна заштита сама по себе би претставувала проблем за нејзината позиција во рамките на Европската унија или за односите со Германија.
Имено, Хрватска е суверена држава и членка на Европската унија, чии органи се овластени самостојно да одлучуваат за барањата за меѓународна заштита во согласност со европското и меѓународното право. Истовремено, Хрватска има обврски што произлегуваат од европскиот систем на правосудна соработка, вклучително и извршувањето на европските налози за апсење кога се исполнети законските услови, и тие обврски треба да се почитуваат. Затоа, не би го претставувал овој случај како избор меѓу Украина и Германија. Станува збор за прашање на примена на правото, заштита на основните човекови права и почитување на независноста на правосудството. Убедени сме дека Хрватска и Германија се доволно блиски европски партнери за различните правни одлуки во поединечен предмет да не мора да ги доведат во прашање нивните меѓусебни односи. Токму силата на европскиот правен систем е во тоа што овозможува независно одлучување, правна заштита на поединецот и меѓусебно почитување на земјите членки.
Но, уште еднаш нагласуваме дека украинската јавност многу внимателно го следи овој случај во врска со можноста за екстрадиција на нашиот државјанин. Надвор од правните рамки, забележуваме огромен ангажман на Газпром, кој се обидува да го насочи германското правосудство кон признавање на постоење воено злосторство таму каде што, според нашето мислење, такво злосторство не постои. Истовремено, Газпром финансира три приватни руски воени компании кои извршиле голем број воени злосторства врз украински граѓани на териториите на Украина што привремено се окупирани од руската војска.
Во моментов, Киев и другите големи градови секојдневно се изложени на силни напади со руски ракети и беспилотни летала. Станува збор за бројни тешки руски воени злосторства кои сè уште не се процесуирани, а мора да бидат. Така, Газпром го поттикнува германското правосудство да ги товари украинските граѓани за извршување воени злосторства, додека самиот во голема мера ги финансира воените злосторници од руските приватни воени компании (ПВК).
Изразуваме загриженост дека во овој конкретен случај германското правосудство можеби е под преголем притисок од руската страна, што создава опасност по животот на украинските граѓани кои се предмет на кривично гонење. Затоа сметаме дека евентуалната екстрадиција на Журављов на германските органи за кривично гонење би можела да претставува опасност за неговиот живот, имајќи ја предвид огромната вмешаност на рускиот Газпром во овој случај.
*Олександар Левченко е поранешен амбасадор на Украина во Босна и Херцеговина
