Skip to content
Пратеничките прашања се еден од најважните механизми со кои Собранието ја контролира извршната власт. Преку нив премиерот и министрите треба да одговараат пред избраните претставници на граѓаните за своите одлуки, за спроведувањето на владините политики и за користењето на јавните пари. Кога седница посветена токму на оваа функција ќе заврши без да биде поставено ниту едно прашање, проблемот е многу поголем од уште една расправија меѓу власта и опозицијата.
Настанот од 12 ноември ја отвори суштинската дилема за функционирањето на македонскиот парламент: може ли Собранието да ја исполни својата контролна улога ако процедуралните спорови и партиските конфронтации го потиснат она за што е свикана седницата?
Одговорот не може да се сведе само на тоа кој побарал пауза, кој бил отсутен и кој кого обвинил за блокада. Потребно е да се утврди како се водела седницата, какви одлуки биле донесени и дали постапката им овозможила на пратениците да ја извршат својата основна задача — да бараат одговори од Владата.
Во демократски систем, парламентарната контрола не е услуга што мнозинството му ја прави на малцинството. Таа е дел од институционалната рамнотежа и услов за јавноста да може да ја повика извршната власт на одговорност. Кога тој механизам не функционира, губат и опозицијата и мнозинството, но најмногу губат граѓаните, кои остануваат без одговори за прашањата од јавен интерес.
Две паузи, два часа и ниту едно прашање
На 12 ноември, седницата наменета за опозициски пратенички прашања се претвори во расправа за присуството на министрите, паузите и толкувањето на Деловникот. Наместо прашања и одговори, во центарот на вниманието беа процедуралните барања и меѓусебните обвинувања.
Координаторката на пратеничката група на ДУИ, Рина Ајдари, побара едночасовна пауза, наведувајќи дека во салата не бил присутен министерот за правда Јетон Шасивари, кому имала најавено прашање уште три недели претходно. Таа побара од претседателот на Собранието, Африм Гаши, да обезбеди присуство на министрите.
Гаши одговори дека министрите биле повикани и дека оние на кои им биле упатени прашањата ќе дојдат кога ќе бидат на ред. По паузата, пратеникот на владејачкото мнозинство Даниел Стојчевски од ЗНАМ побара уште една едночасовна пауза. Тој ја критикуваше опозицијата затоа што побарала прекин на седница наменета токму за нејзините прашања.
На крајот, двата едночасовни прекина го потрошија предвиденото двочасовно време за пратенички прашања. Претседателот на Собранието констатираше дека времето истекло, а ниту едно прашање не стигна до премиерот или министрите.
Тука се појавува суштинскиот проблем: седницата формално беше посветена на контрола на Владата, но институционалниот резултат беше нула. Дури и ако сите учесници имале формално право да побараат пауза, останува прашањето дали начинот на кој беше применета процедурата ја исполни целта на седницата.
Деловникот е средство за работа, а не замена за отчетноста
Деловникот на Собранието го уредува правото на пратениците да поставуваат прашања за работата на Владата и на носителите на јавни функции. Тој предвидува и посебна седница за пратенички прашања, на која задолжително треба да присуствуваат премиерот, членовите на Владата и другите функционери за кои е најавено прашање.
Воедно, Деловникот ги регулира и прекините на седниците. Тоа значи дека во случајот од 12 ноември не е доволно само да се утврди кој побарал пауза. Потребно е да се провери како биле применети правилата, како е пресметано времето и дали постапката била во согласност со целта и со конкретните одредби што го уредуваат институтот пратенички прашања.
Особено важно е прашањето за присуството на министрите. Ако пратениците однапред најавиле прашања до конкретни членови на Владата, нивното присуство не треба да зависи од политичката волја на мнозинството. Од друга страна, и опозицијата има одговорност своите процедурални барања да ги користи така што ќе ја овозможи, а не ќе ја оневозможи, парламентарната контрола.
Но, токму тука е разликата меѓу формалното почитување на процедурата и суштинското функционирање на институцијата. Ако примената на правилата доведе до тоа да истече целото време без да биде поставено прашање, Собранието мора да даде јасно објаснување дали таквиот исход бил неизбежен и дали можело да се постапи поинаку.
Одговорноста не завршува кај претседателот на Собранието
Африм Гаши ја води седницата и има непосредна одговорност за нејзиниот тек. Тоа подразбира да обезбеди ред, да ги применува правилата и да овозможи пратениците да ја извршат работата за која се избрани. Неговата улога не е само да констатира дека времето истекло, туку и да придонесе парламентарните механизми да ја исполнат својата цел.
Сепак, политичката одговорност не може да се сведе само на спикерот. Таа ги опфаќа и пратениците што побарале паузи, раководствата на пратеничките групи и мнозинството што ја поддржува работата на Владата.
Првата пауза беше побарана од опозицијата поради отсуството на министерот до кого требало да биде упатено прашањето. Втората ја побара пратеник од владејачкото мнозинство, по што времето предвидено за прашања истече. Овие околности треба да бидат дел од оценката на настанот, а не да се заменат со општи обвинувања дека едната или другата страна ја блокирала работата.
Одговорноста на мнозинството е особено важна затоа што тоа ја поддржува Владата и има политичка тежина да придонесе за функционалноста на Собранието. Но, тоа не значи дека секој потег на мнозинството автоматски е незаконски или дека однапред може да се докаже намера за избегнување на контрола. За таква оценка се потребни целосната снимка, точната хронологија и јасно толкување на применетите правила.
Кога партиските расправии ги заменуваат одговорите
Пратеничките прашања имаат смисла само ако создаваат можност јавноста да дознае зошто Владата донела одредена одлука, што презела во конкретна област и како ги троши јавните средства. Тие треба да овозможат директно соочување на политичката одговорност со прашањата што ги засегаат граѓаните.
Кога наместо тоа се слушаат обвинувања, дофрлувања и расправии за паузите, јавноста добива политички спектакл, но не и одговори. Партиските соопштенија потоа го пополнуваат просторот што требало да го исполнат институционалните образложенија.
Така, прашањето за присуството на еден министер лесно се претвора во расправа за тоа кој кого штити, кој ја злоупотребува процедурата и кој е виновен за прекинот. Но, зад сето тоа остануваат прашањата што граѓаните очекувале нивните избраници да ги постават.
Ниту едно партиско соопштение не може да ја замени обврската на премиерот и министрите да одговараат пред Собранието. Исто така, ниту една расправија меѓу пратениците не треба да биде доволна причина за механизмот на контрола да остане нефункционален.
Што треба да се случи за ова да не стане практика?
По настанот од 12 ноември, Собранието треба да даде јасно објаснување за начинот на кој се пресметува времето за пратенички прашања кога ќе биде побарана пауза. Потребно е да се утврди и како се обезбедува присуството на министрите до кои се најавени прашања, како и дали постојат процедурални можности да се спречи целиот термин да биде потрошен без ниту едно прашање.
Важно е и дали седницата може да продолжи во друг термин или дали прашањата што не стигнале на ред ќе мора повторно да се најавуваат. Овие прашања не се технички детали. Од нив зависи дали парламентарната контрола ќе биде реална можност или само формална точка во календарот на Собранието.
Претседателот на Собранието, пратеничките групи и Владата треба да покажат дека се способни да го стават функционирањето на институцијата пред краткорочната партиска корист. Тоа не бара политичко согласување за сите прашања, туку почитување на правилата и разбирање дека парламентарната контрола е дел од демократската одговорност.
Седницата од 12 ноември покажа дека механизмот за пратенички прашања може да биде блокиран во пракса дури и кога формално е предвиден и закажан. Дали станува збор за неправилна примена на Деловникот, за политичка тактика или за комбинација од двете, треба да се утврди врз основа на целосната документација и текот на седницата.
Но, политичкиот и институционалниот резултат е јасен: во времето предвидено за контрола на Владата не беше поставено ниту едно прашање.
Кога Собранието не успева да ја постави ниту првата контролна линија кон Владата, проблемот не е само во потрошените два часа. Проблемот е во довербата дека избраните институции навистина работат во интерес на граѓаните.
