Skip to content
Прекин на испораките на оружје за Израел, откажување од враќањето на задолжителниот воен рок, поголеми вложувања во армијата и преиспитување на работата на безбедносните служби се дел од промените за кои деновиве се води интензивна дебата во Србија. По изборната победа на Студентската листа, во фокусот се најдоа плановите за одбраната, воената индустрија и контролата врз Безбедносно-информативната агенција (БИА).
Најавите предизвикаа остри реакции од досегашниот претседател Александар Вучиќ, кој предупредува дека прекинот на одредени воени партнерства и напуштањето на планот за задолжителен воен рок би можеле да ја ослабат одбранбената способност на земјата.
Сепак, програмата на Студентската листа не предвидува намалување на вложувањата во одбраната. Напротив, најавува зголемување на воениот буџет на пет проценти од бруто-домашниот производ, професионализација на армијата и модернизација на вооружувањето.
Србија да ја прекине трговијата со оружје со Израел
Една од најголемите полемики ја предизвика најавата за прекин на испораките на оружје за Израел.
Филип Убовиќ, претставник на студентското движење, во гостување во подкастот на Арон Бастани изјави дека прекинот на трговијата со оружје со Израел е дел од програмата на Студентската листа.
Тој ја критикуваше блиската соработка на досегашната власт со Израел, особено во областа на воената индустрија, споменувајќи го и отворањето фабрика за дронови во Белград.
Според Убовиќ, движењето се противи на воени интервенции врз туѓи територии, а случувањата во Газа се една од причините за преиспитување на соработката.
Како што пренесува „Блиц“, најавата отвори прашања за економските и геополитичките последици од евентуалното прекинување на воената соработка со Израел.
Вучиќ реагираше дека Србија не треба да се откажува од соработката со држави што располагаат со напредна воена технологија, споменувајќи ги Израел и Кина.
Нема враќање на задолжителниот воен рок
Втората голема промена се однесува на служењето воен рок.
Додека претходната власт најавуваше враќање на задолжителното служење во траење од 75 дена, во програмата на Студентската листа не е предвидена таква обврска.
Наместо тоа, се предлага доброволен воен рок од шест месеци.
Според програмата, целта е годишно да се привлечат околу 3.000 доброволци, кои би добивале најмалку 20.000 српски динари месечно и признат работен стаж.
Планот предвидува меѓу 25 и 30 проценти од доброволците потоа да преминат во професионалниот состав на армијата.
Предвидени се и повисоки основни плати за војниците, додатоци за ноќна работа и опасни задачи, како и субвенционирани станбени кредити со каматни стапки од еден до два процента.
Вучиќ го критикуваше ваквиот пристап, оценувајќи дека касарните би останале без доволен број војници и дека претходните вложувања во инфраструктурата би можеле да бидат доведени во прашање.
Повеќе пари за армијата и нов систем за противвоздушна одбрана
И покрај откажувањето од задолжителниот воен рок, Студентската листа најавува значително зголемување на вложувањата во одбраната.
Лука Понорац, поранешен офицер на Војската на Србија и претставник на Студентската листа, за Радио-телевизија Србија изјави дека целта е буџетот за одбрана да достигне пет проценти од БДП.
Спроведувањето на планот, сепак, ќе зависи од финансиската состојба и расположливите човечки ресурси.
Програмата предвидува изградба на повеќеслоен систем за противвоздушна одбрана наречен „СОВА 24“, модернизација на воздухопловството и развој на домашната воена електроника.
Планирана е и соработка со техничките факултети, развој на воен софтвер и модернизација на фабриките од одбранбената индустрија.
БИА под притисок, се отвора прашањето за тајните досиеја
Паралелно со плановите за армијата, во Србија се засилува и дебатата за иднината на Безбедносно-информативната агенција.
Во јавноста се изнесуваат барања за темелна реформа на безбедносниот сектор, преиспитување на работата на службите и поголема демократска контрола.
Директорот за истражувања на Белградскиот центар за безбедносна политика, Предраг Петровиќ, во изјава за РТС оцени дека наводите за злоупотреби во БИА бараат сериозна институционална проверка.
Според него, потребно е да се испитаат кадровската политика, трошењето на финансиските средства и евентуалните политички влијанија врз работењето на Агенцијата.
Прашањето за отворање на тајните досиеја и можната реорганизација на безбедносните служби е дел од пошироките барања за институционална транспарентност, но не треба да се поистоветува со веќе донесена одлука за укинување на БИА.
Дополнителен притисок врз Агенцијата создаваат и наводите за незаконско следење и прислушување.
Како што објави Би-би-си на српски јазик, Обвинителството за организиран криминал побарало сослушување на директорот на БИА, Владимир Орлиќ, во врска со пријава за повреда на избирачкото право и принуда.
Во јавноста се појавија и документи и тврдења за следење на обвинители, новинари и политички активисти. БИА ги отфрли обвинувањата за незаконско постапување.
Повторно отворање на нерасчистените случаи во армијата
Програмата на Студентската листа предвидува и преиспитување на повеќе случаи што со години предизвикуваат контроверзии во српската јавност.
Меѓу нив се загинувањето на двајцата гардисти во воениот објект во Топчидер во 2004 година, падот на воениот хеликоптер Ми-17 во 2015 година и смртта на војник за време на воена вежба во 2021 година.
Предвидено е формирање независна меѓуресорска комисија што би испитувала неправилности, злоупотреби и корупција во производството, набавките и извозот на вооружување.
Планот опфаќа и ревизија на договорите од претходниот период, со посебен акцент на финансиската транспарентност и одговорноста на институциите.
Најавените промени покажуваат дека дебатата во Србија не се однесува само на воениот рок или на трговијата со оружје. Во прашање е поширок пристап кон одбраната и безбедноста, во кој се најавуваат поголеми вложувања во армијата, но и построга контрола врз институциите што располагаат со оружје, разузнавачки информации и значителни јавни средства.
Колкав дел од најавените мерки ќе биде спроведен ќе зависи од одлуките на новата власт, финансиските можности и законските постапки.
