Жените не треба да завршат во болница или во црна хроника за нивниот страв да стане сериозно институционално прашање. Не треба да бидат претепани до бесознание за да се препознае опасноста, ниту да го загубат животот за да започне проверка кој знаел, кој постапил и дали можело да се спречи трагедијата. Но во Македонија, по секој нов случај на брутално насилство, повторно ги поставуваме истите прашања. И повторно ги чекаме истите одговори.
Сара од Охрид заврши во болница по брутален напад. Седумнаесетгодишната Билјана од Богданци, која претходно пријавила насилство, на 3 ноември беше пронајдена мртва во опожарен автомобил. Два различни случаи што отвораат едно суштинско прашање: дали системот навреме ја препознава опасноста и обезбедува заштита соодветна на ризикот?
Кога пријавата станува само документ
По секој нов случај на насилство, институциите објаснуваат што презеле. Полицијата примила пријава, осомничениот бил приведен, обвинителството било известено, центарот за социјална работа постапил, судот донел одлука.
Сите овие постапки се неопходни. Но ниту една сама по себе не значи дека жената е безбедна.
Во случајот со Билјана од Богданци, според хронологијата што ја објави МВР, првата пријава за физичко насилство била поднесена на 30 септември. На 16 октомври судот изрекол привремени мерки за заштита, а полицијата изготвила план за нејзина безбедност.
Подоцнежниот вонреден инспекциски надзор не утврдил пропусти во постапувањето на Центарот за социјална работа во Гевгелија. Тој заклучок се однесува на работата на Центарот, а не претставува оценка за постапувањето на сите институции вклучени во случајот.
Тука се отвора прашање што не може да се затвори само со констатацијата дека процедурите биле почитувани. Дали мерките биле соодветни на проценетиот ризик? Како се следело нивното спроведување? Дали опасноста била повторно проценувана?
Трагичниот исход налага да се испита целиот процес на заштита, заедно со причините и околностите на смртта на девојката. Почитувањето на процедурата е неопходно, но оценката за нејзината ефикасност бара да се утврди и каква заштита обезбедила во реалноста.
Не секој напад може да се предвиди. Но секоја пријава за насилство бара сериозна проценка на опасноста, навремено постапување и следење на ризикот.
Повторното приведување не ги затвора прашањата за заштитата
Во случајот со Сара, на 16 ноември дојде до нов развој. Кристијан Корабоски, осомничен за нападот, повторно беше лишен од слобода. Информацијата за „Мета“ ја потврди портпаролот на СВР Охрид, Стефан Димоски. Повторното приведување само по себе не значи дека е определен притвор, за што е потребна судска одлука.
Претходно, по барање на обвинителството, судот му определил мерки на претпазливост: забрана за приближување до Сара на помалку од 50 метри, одземање на пасошот и обврска за периодично јавување во суд. Според објаснувањето на претседателот на охридскиот суд за „Слободен печат“, обвинителството првично побарало мерки на претпазливост, а не притвор.
Полицијата соопшти и дека при алкотестирањето кај осомничениот биле утврдени 1,29 промили алкохол во крвта и најави соодветна кривична пријава и поради управувањето возило под дејство на алкохол.
Алкохолизираноста е околност што треба да се утврди и разгледа во постапката. Таа не е оправдување за насилството и не го менува прашањето каква заштита ѝ е потребна на нападнатата девојка.
Повторното приведување е значаен развој, но не дава одговор на сите прашања за првичната проценка. Врз кои информации биле побарани мерките на претпазливост? Кои нови сознанија довеле до повторното лишување од слобода? Како се проценува опасноста од повторен напад, закани или притисоци?
Јавноста треба да добие јасна хронологија на одлуките и нивното образложение, во рамките на она што може да се соопшти без да се загрози постапката и приватноста на жртвата.
Сомнежите за влијание бараат проверка
Мајката на Сара јавно изнесе сериозни обвинувања за обиди за прикривање на случувањата и повикување на семејни и политички врски. Овие наводи се тврдења на семејството, а не утврдени факти. Токму затоа мора да бидат проверени низ постапката.
Семејното потекло и познанствата не докажуваат дека некој уживал заштита или привилегиран третман. Но кога семејството на жртвата изнесува конкретни сомнежи за можно влијание, институциите треба да утврдат дали постои основа за нив.
Потребно е да се провери дали имало обиди за влијание врз постапувањето, дали е обезбедена целосната медицинска документација и дали правната квалификација на делото одговара на сите утврдени повреди и околности.
Овие проверки се важни и за Сара и за довербата на секоја жена што се двоуми дали да пријави насилство. Пораката дека сите се еднакви пред законот мора да се потврди преку постапувањето.
И постапувањето кон таткото бара јасно објаснување
Полицијата потврди дека на 15 ноември бил лишен од слобода и таткото на Сара, по пријава од мајката на осомничениот дека телефонски упатил закани кон нејзиниот син и семејството. Со тоа, информацијата за неговото приведување веќе не се темели само на сведоштвата на блиските на девојката.
Заканите не се дозволени, без оглед од кого доаѓаат. Секоја пријава треба да се испита, а секоја мерка да има правна основа.
Но институциите мора јасно да го објаснат и постапувањето во случајот со нападнатата девојка: како била проценета нејзината безбедност, зошто првично биле предложени конкретните мерки и што се променило во натамошната постапка.
Одговорите не смеат да зависат од тоа колку случајот ќе остане во вниманието на јавноста.
Заканите се опасност и пред да се остварат
Насилството врз жените не започнува секогаш со тешки телесни повреди. Заканите, следењето, контролата, заплашувањето и претходните физички напади се однесувања што мора сериозно да се разгледуваат при проценката на опасноста.
Затоа проценката на ризик не смее да се сведе само на видливите повреди или на последниот пријавен инцидент. Потребно е да се разгледа целата достапна историја на насилството, наместо секоја пријава да се третира како изолиран настан.
Прашањето е како информациите се разменуваат меѓу полицијата, обвинителството, судовите и социјалните служби. Кој проверува дали мерките се почитуваат? Кој реагира кога ќе се појават нови закани? Кој ја преиспитува првичната проценка ако околностите се променат?
Заштитата не завршува со врачувањето на судското решение. Нејзината смисла е жената да може безбедно да го продолжи животот.
Казната и превенцијата се две различни обврски
По трагедиите следуваат протести, реакции, институционални соопштенија и најави за законски измени. Се бараат построги казни, побрзи постапки и подобра заштита.
Но казната по извршеното дело и заштитата пред следниот напад се две различни задачи.
Кривичната постапка треба да ја утврди индивидуалната одговорност. Превенцијата бара институциите навреме да ја препознаат опасноста и да преземат соодветни мерки.
Одговорноста за насилството е на сторителот. Одговорноста за проценката на ризикот, спроведувањето на мерките и институционалната заштита е на надлежните органи. Овие одговорности не се исклучуваат.
Затоа, во случаите со претходни пријави, мора да се утврди не само дали институциите постапиле, туку и дали постапиле навреме и во согласност со сериозноста на опасноста.
Довербата се гради со вистинска заштита
Со години жените се охрабруваат да пријавуваат насилство. Им се порачува да не молчат, да побараат помош и да имаат доверба во институциите.
Но довербата се гради со постапување што обезбедува вистинска заштита.
Билјана од Богданци пријавила насилство и добила мерки за заштита. Сара од Охрид преживеа брутален напад, а нејзиното семејство јавно побара одговори и изрази страв за нејзината безбедност.
Овие случаи имаат различни околности и секој бара посебно расветлување. Заедничка е потребата институционалното постапување да се разгледа низ целиот процес, од пријавата и првата проценка до спроведувањето на мерките и заштитата од повторно насилство.
Потребен е систем што навреме ја препознава опасноста, ги проверува предупредувањата и обезбедува заштита што функционира во реалноста, а не само во службената документација.

