Случајот со Алта банка веќе не е само прашање на банкарска стабилност, туку и сериозен тест за институциите во Северна Македонија. По одземањето на лиценцата на Алта банка во Србија, апсењето на нејзиниот сопственик Давор Мацура и воведувањето привремена управа во банката во Битола, клучното прашање повеќе не е само кој политички го овозможил влезот на српскиот капитал, туку која институција е должна да утврди дали при преземањето биле прекршени законите, дали биле занемарени ризиците и дали постои основ за кривична одговорност.
Надзорната расправа во Собранието на 11 ноември отвори дополнителни дилеми. Една владина одлука од 2023 година, објавена во „Службен весник“ број 123, доби три различни политички толкувања. ВМРО-ДПМНЕ, СДСМ и ВРЕДИ изнесоа спротивставени тврдења за тоа што било одобрено, кој потпишал и како акциите завршиле кај српскиот инвеститор. Но, дури и утврдувањето на вистинската содржина на документот нема да одговори на најважното прашање: кој ја проверил банката пред да ѝ биде дозволено да стане сопственик во македонскиот банкарски систем?
Обвинителството е првата адреса за утврдување кривична одговорност
Според законските надлежности, Јавното обвинителство е институцијата што треба да утврди дали постојат основи за сомнение за сторено кривично дело. Тоа може да бара документација од Народната банка, од Владата, од институциите што располагале со државните акции и од правните лица вклучени во трансакциите.
Обвинителството може да наложи прибирање докази, проверки на финансиските текови и испитување службени лица. Доколку се појават елементи на организиран криминал или корупција од негова надлежност, во постапката треба да биде вклучено и специјализираното Обвинителство за гонење организиран криминал и корупција.
На 12 ноември СДСМ соопшти дека поднел кривична пријава против гувернерот Трајко Славески и други службени лица во Народната банка, поради сомневања за несовесно работење и злоупотреба на службената положба. Самото поднесување пријава не значи дека наводите се докажани. МКД.МК+1
Државниот јавен обвинител Ненад Савески изјави дека секоја пристигната кривична пријава мора да биде проверена од надлежен обвинител, но дека јавните повици за истрага не значат автоматски дека има основ за кривично гонење.
Оттука, Обвинителството треба да одговори дали е оформен предмет, кои наводи се проверуваат и дали е воспоставена соработка со српските истражни органи.
Финансиската полиција треба да ја следи трагата на парите
Втората клучна институција е Управата за финансиска полиција, која има надлежност да открива и документира финансиски криминал, перење пари, банкарски измами и злоупотреби што вклучуваат значителна имотна корист.
Во случајот со Алта банка, финансиските проверки треба да бидат насочени кон неколку прашања: од каде потекнувале средствата за купување на акциите, преку кои сметки се префрлани, дали постоеле поврзани правни или физички лица и дали трансакциите биле во согласност со законите.
Особено важно е да се испита дали македонскиот дел од банкарската група имал финансиски односи со субјектите што сега се предмет на истрага во Србија и дали постоеле ризични изложености кон поврзани лица.
Овие проверки не подразбираат дека незаконски трансакции навистина постоеле. Тие се неопходни за да се утврди дали постојат неправилности и, доколку постојат, кој бил вклучен во нив.
Народната банка мора да објасни што проверила пред да даде согласност
Најголемата институционална дилема е поврзана со одлуката на Народната банка да дозволи преземање на Стопанска банка Битола од страна на Алта банка Белград.
Гувернерот Трајко Славески јавно изјави дека согласноста била дадена на српската банка како правно лице, а не на нејзиниот сопственик како физичко лице, и дека стои зад одлуката. Тој ја образложи со претходната лоша состојба на банката во Битола и потребата од нов инвеститор.
Но, ова отвора суштинско регулаторно прашање. Дали проверката на правното лице била проследена со соодветна процена на неговата сопственичка структура, вистинските сопственици, финансиската состојба, угледот и потеклото на капиталот?
Законот за банките предвидува правила за стекнување квалификувано учество и за давање согласност од Народната банка. Затоа мора да се испита дали биле исполнети сите законски услови во моментот на донесување на одлуката, а не таа да се оценува единствено врз основа на подоцнежниот колапс во Србија.
Потребно е да се утврди и дали македонскиот регулатор побарал информации од српскиот регулатор, какви одговори добил и дали постоеле предупредувања што биле занемарени.
Народната банка има обврска да ја заштити доверливоста на супервизорските информации, но тоа не ја исклучува потребата од отчетност пред надлежните истражни органи и од јавно објаснување на основите за нејзините одлуки.
Антикорупциската комисија треба да ја испита улогата на функционерите
Државната комисија за спречување на корупцијата (ДКСК) има основ да го разгледа случајот од аспект на можни злоупотреби на јавни овластувања, судир на интереси и влијание врз институционалното одлучување.
Нејзината улога би била да провери дали при располагањето со државните акции, при комуникацијата со инвеститорот и при носењето на одлуките постоеле приватни интереси што можеле да влијаат врз службеното постапување.
ДКСК може да постапува по пријави и да иницира утврдување одговорност, но не е замена за Јавното обвинителство и не може самостојно да води кривична истрага. Државна комисија за спречување на корупцијата
Што треба да се испита за одлуката од 2023 година?
Политичката расправа за владината одлука од 6 јуни 2023 година мора да се врати на документите.
За почеток, треба да се обезбедат оригиналната одлука, записникот од владината седница, предлогот на надлежната институција, правните мислења и документацијата за евентуалното располагање со акциите.
Потоа мора да се направи разлика меѓу три правно различни дејствија: одлука за располагање со акции во сопственост на државата, реален пренос на тие акции и регулаторна согласност за стекнување квалификувано учество во македонска банка.
Дури и да се потврди дека некоја претходна влада одлучувала за продажба на конкретен пакет акции, тоа не значи дека автоматски дала согласност за преземање на Стопанска банка Битола. Истовремено, согласноста на Народната банка не ја исклучува можноста за посебна проверка на евентуални неправилности при продажбата или преносот на акциите.
Токму затоа, целиот случај треба да биде реконструиран хронолошки — од првите контакти со инвеститорот, преку движењето на акциите, до конечната регулаторна согласност.
Кој што треба да истражи?
| Институција | Клучна задача |
|---|---|
| Јавно обвинителство | Да утврди дали постојат основи за кривична одговорност и да ја води истрагата |
| Финансиска полиција | Да го провери потеклото и движењето на капиталот и можните финансиски злоупотреби |
| Управа за финансиско разузнавање | Да ги анализира сомнителните трансакции во рамките на законските овластувања |
| ДКСК | Да испита сомневања за корупција, судир на интереси и злоупотреба на јавни овластувања |
| Народна банка | Да ја обезбеди целосната регулаторна документација и да го образложи процесот на одобрување и надзор |
| Собрание | Преку надзор и контрола да бара институционални одговори, без да ја заменува кривичната истрага |
Србија и Македонија мора да разменат информации
Истрагата во Србија е значајна за македонскиот случај, но двете постапки не смеат да се поистоветуваат.
Српските органи ги истражуваат сомневањата за незаконско располагање со средства и постапувањето на лицата поврзани со тамошната банка. Македонските институции, пак, треба да утврдат дали постоеле пропусти или незаконски дејствија при влезот на капиталот во домашниот банкарски систем.
Поради прекуграничната сопственичка и финансиска поврзаност, размената на докази и информации меѓу обвинителствата, финансиските истражни органи и банкарските регулатори е особено важна.
Може ли гувернерот да биде единствениот што ќе објаснува?
Иако Народната банка е клучната институција што ја дала регулаторната согласност, евентуалната одговорност мора да се утврдува индивидуално, врз основа на документи, законски овластувања и конкретни дејствија.
Потребно е да се утврди кои лица ги подготвиле стручните процени, кои органи ги разгледувале ризиците, кој ја донел конечната одлука и дали во целиот процес биле почитувани пропишаните процедури.
Исто така, треба да се провери дали Народната банка располагала со информации што укажувале на можни ризици пред да се случи кризата во Србија. Подоцнежниот неуспех на инвеститорот сам по себе не е доказ дека одлуката била незаконска во моментот кога била донесена.
Наместо политички пресметки, потребна е независна истрага
Случајот со Алта банка покажува колку е важно да постои јасна граница меѓу политичката, регулаторната и кривичната одговорност.
Политичките партии имаат право да бараат одговори, Собранието има право да спроведува надзор, а Народната банка има обврска да ги образложи своите постапки во рамките на законските ограничувања. Но ниту една од овие институции не може да ја замени улогата на Јавното обвинителство.
Истражувањето мора да ги опфати и одлуките од 2023 година и постапките што следувале при преземањето и надзорот на банката.
Без целосна документација, следење на паричните текови и проверка на одлуките на сите инволвирани институции, случајот ризикува да остане уште една политичка расправа во која одговорноста се префрла од една на друга страна.
А штедачите и јавноста имаат право да знаат не само кој ја дозволил трансакцијата, туку и дали државните институции ја завршиле својата работа.

