За домаќинство што нема доволно пари до следната плата, брзиот кредит може да изгледа како најлесно решение за неплатена сметка, ненадеен трошок или празен фрижидер. Но, ако позајмените пари треба да се вратат од истиот ограничен приход, привременото олеснување може да го отвори следниот финансиски проблем. Дали брзите кредити стануваат начин за покривање на основните животни потреби е прашање на кое не може да се одговори само со податоците за растот на кредитниот пазар. За тоа треба да се види кој позајмува, за што ги користи парите и дали по отплатата му остануваат доволно средства за живот.
Кога платата не стигнува до крајот на месецот
Финансиската ранливост на домаќинствата не може да се измери само преку висината на платите. Важно е колкав дел од приходите оди за храна, сметки, домување, превоз, лекување и други неопходни трошоци, како и дали на семејството му остануваат пари за непланирани ситуации.
Податоците на Државниот завод за статистика покажуваат дека во 2024 година 21,9 проценти од населението во Северна Македонија било изложено на ризик од сиромаштија. Кај децата до 17 години стапката била 29,5 проценти, а кај лицата на возраст од 18 до 64 години изнесувала 20 проценти. Овие показатели не значат дека секој од овие граѓани користи брзи кредити, но укажуваат на обемот на финансиската ранливост во општеството.
Дополнителен показател е структурата на потрошувачката. Според публикацијата „Македонија во бројки 2025“ на Државниот завод за статистика, храната и безалкохолните пијалаци учествувале со 50,8 проценти во структурата на потрошувачките расходи на домаќинствата во 2024 година. Тоа значи дека значителен дел од потрошувачката е насочен кон основна потреба што не може едноставно да се одложи за следниот месец.
Кога најголемиот дел од расположливите средства е однапред распределен за неопходни трошоци, секој непланиран расход може да создаде проблем. Поправка на автомобил потребен за одење на работа, лекување, расипан домашен апарат или повисока сметка може да го наруши и онака тесниот семеен буџет.
Токму во такви ситуации краткорочниот кредит може да се појави како брзо достапна опција. Но, дали тоа навистина е најчестата причина за земање брзи кредити во Македонија не може да се утврди без податоци за намената на позајмените средства и без сведоштва од корисниците.
Од една неплатена сметка до следниот кредит
Ризикот не е само во тоа што граѓанинот позајмува пари, туку и во тоа од кои средства ќе ги врати.
Ако кредитот се користи за непланиран трошок, а следната плата е доволна и за животните потреби и за отплатата, задолжувањето може да остане еднократна интервенција. Проблемот станува посериозен кога приходите редовно не ги покриваат трошоците, па секоја нова рата остава уште помалку пари за следниот месец.
Тогаш се создава ризик од циклус на задолжување: домаќинството позајмува за да покрие тековен трошок, а подоцна се соочува со недостиг на средства поради обврската за враќање на кредитот. Ако повторно се задолжи за да го премости тој недостиг, долгот може да стане траен дел од месечниот буџет.
Ова е можен механизам на финансиско влошување, а не доказ дека сите корисници на брзи кредити минуваат низ таков циклус. За да се утврди колку е распространет, потребни се податоци за повторно задолжување, бројот на активни кредити по корисник, доцнењето во отплатата и користењето нов кредит за покривање на претходен долг.
Без тие показатели, не може одговорно да се тврди дека брзите кредити масовно се користат за преживување до следната плата. Но, исто така, нема причина ова прашање да се сведе само на индивидуалната финансиска дисциплина. Ако некој постојано нема доволно пари за основните потреби, проблемот не може да се разбере без да се анализираат приходите, трошоците и достапноста на соодветна социјална поддршка.
Пазарот расте, но мотивите на граѓаните остануваат недоволно видливи
Податоците од Министерството за финансии покажуваат дека финансиските друштва имаат свое место на домашниот кредитен пазар. Во првата половина на 2025 година нивното учество во вкупното кредитирање изнесувало 2,3 проценти. Во октомври 2025 година Министерството соопшти дека по измените на законската рамка и правилата за кредитен ризик е забележано забавување на кредитната активност на финансиските друштва.
Во мај 2026 година Министерството објави дека од почетокот на годината изрекло 22 глоби за 16 финансиски друштва и издало 23 писмени наредби за отстранување утврдени неправилности. Воедно најави законски измени насочени кон намалување на ризикот од прекумерно задолжување и поголема заштита на потрошувачите.
Овие податоци покажуваат дека секторот е предмет на регулаторно внимание. Сепак, тие не откриваат дали граѓаните позајмуваат за храна, сметки, лекување, непланирани трошоци или за рефинансирање на претходни долгови. Не откриваат ниту колкав дел од корисниците можат редовно да ги сервисираат обврските без да ги намалат средствата за основните потреби.
Затоа е важно да се разликува растот на пазарот од социјалните последици од задолжувањето. Поголема кредитна активност сама по себе не значи поголема сиромаштија, исто како што помала активност не значи автоматски дека домаќинствата имаат поголема финансиска сигурност.
Што треба да откријат податоците
За да се утврди дали брзите кредити стануваат финансиски потпирач за покривање на основните потреби, потребна е подетална слика од онаа што ја дава вкупниот износ на пласирани кредити.
Министерството за финансии и финансиските друштва треба да одговорат колку договори се склучуваат со физички лица, колкав е просечниот износ, колку корисници земаат повеќе кредити во текот на годината и колкав дел од обврските доцнат со отплатата. Особено важни се податоците за повторното задолжување и за кредитите што се користат за покривање други финансиски обврски.
Но, бројките не се доволни. За да се разбере секојдневната реалност зад задолжувањето, потребни се и разговори со корисници, социјални работници и организации за заштита на потрошувачите. Анонимизирана анкета би можела да покаже за што се користат позајмените пари, дали кредитите се еднократно решение или повторлива потреба и кои трошоци најчесто ги туркаат домаќинствата кон задолжување.
Таквата проверка би овозможила да се разликува кредитот што помага да се премости неочекувана финансиска пречка од кредитот што прикрива подлабок проблем со недоволните приходи.
Финансиската сигурност не се мери само со можноста да се позајми
Брзиот кредит може да обезбеди пари во момент кога тие се итно потребни. Но, пристапот до кредит не е исто што и финансиска сигурност. За домаќинството е поважно дали по плаќањето на ратата ќе може да ги покрие храната, сметките, превозот и другите основни потреби.
Ако кредитот се користи повремено и се отплаќа без ново задолжување, неговата улога е различна од ситуацијата во која секоја плата однапред е оптоварена со стари обврски, а за новите трошоци повторно се бара заем.
Затоа вистинското прашање не е само колку брзи кредити се одобрени, туку дали тие им помагаат на домаќинствата да надминат привремена тешкотија или стануваат начин да се покрие постојаниот јаз меѓу приходите и трошоците.
Во моментов, јавно достапните агрегатни податоци не се доволни за да се утврди колкав дел од брзите кредити во Македонија се користат за основни животни потреби. Но, комбинацијата од ризикот од сиромаштија, големиот удел на храната во потрошувачката и потребата од посилен надзор над финансиските друштва е доволна причина ова прашање да се истражи подлабоко.
Зад секој кредитен договор стои финансиска одлука. За да разбереме дали таа одлука е избор или нужност, мора да дознаеме што ги носи граѓаните до шалтерот или до апликацијата за кредит — и колку им останува кога ќе дојде време за отплата.

