Летна манџа е скапа работа

Летото во Македонија секогаш почнувало со истата слика: домати на тезга, пиперки за пржење, кромид, компир, тиквички, магдонос, неколку кеси во рака и чувство дека барем во сезоната зеленчукот ќе биде достапен. Но годинава и најобичната летна манџа станува сериозно скапа пресметка. Она што некогаш беше евтин семеен ручек, денес се претвора во мала економска вежба пред тезга, особено за пензионерите.

На скопските пазари уште пролетва беа забележани цени што ја поместија границата на она што граѓаните го сметаат за нормално: домати од 200 до 250 денари за килограм, пиперки по 280 денари, краставици од 80 до 120 денари, зелка од 60 до 80 денари, кромид и стар компир по околу 40 денари. Тоа не се цени за луксузна исхрана, туку за производи што се основа на македонската кујна.

Проблемот не е само во тоа што доматот е скап. Проблемот е што доматот, пиперката и компирот се дел од секојдневниот минимум. Според податоците за потрошувачката на домаќинствата, од зеленчук најмногу се консумираат токму доматите и пиперките – просечно 33 килограми домати и 30,4 килограми пиперки годишно по домаќинство. Кога тие производи поскапуваат, не поскапува „додатокот“ на трпезата, туку самата трпеза.

Летната манџа е добар симбол затоа што не бара многу: неколку домати, неколку пиперки, кромид, малку масло, можеби компир или тиквичка. Но токму во таа едноставност се гледа колку е променет стандардот. Семејствата веќе не купуваат по гајба, туку по парче. Не прашуваат колку чини килограм, туку колку може да се земе за 100 денари. Од полни кеси се преминува на мали набавки, доволни за ден-два, без резерва и без комоција.

Официјалните бројки ја потврдуваат оваа секојдневна нервоза. Во април 2026 година инфлацијата на месечно ниво изнесуваше 1,3 проценти, а на годишно ниво трошоците на животот беа повисоки за 5,7 проценти. Во истиот месец, трошоците за храна и безалкохолни пијалаци пораснале за 0,7 проценти во однос на март, додека транспортот, како важен дел од цената на секој производ што стигнува до пазар, скокнал за 10,1 процент.

Тука почнува пошироката приказна. Цената на зеленчукот не се формира само на нивата или на тезгата. Во неа влегуваат гориво, струја, наводнување, работна рака, транспорт, складирање, увоз, маржи и ризик од временски непогоди. Производителите предупредуваат дека евтина храна не може да има ако земјоделецот сам се справува со мраз, суша, град, скапи енергенси и недостиг од работници.

Но за купувачот таа економска логика завршува многу едноставно: колку пари има во паричникот. Просечната нето-плата во март 2026 година изнесувала 48.433 денари, што на хартија покажува раст од 8,2 проценти во однос на март 2025 година. Но просекот ја крие реалноста на голем дел од семејствата, особено кога храната, режиските трошоци и транспортот растат побрзо од чувството дека платата навистина стигнува подалеку.

Најтешко е кај пензионерите. Просечната пензија за март 2026 година изнесувала 28.120 денари, а најниските пензии по зголемувањата достигнале 20.228 денари. Тоа се суми со кои човек треба да плати сметки, лекови, храна, превоз и сè што останува меѓу први и триесетти во месецот. Кога килограм домати и килограм пиперки можат да однесат сериозен дел од дневниот буџет, летната манџа престанува да биде народно јадење и станува мерка за сиромаштија.

Пензионерот на пазар не ја гледа инфлацијата како процент. Ја гледа како празно ќесе. Ја гледа како одлука дали денес да купи домати или овошје, дали да земе пиперки или да почека, дали да се врати дома со половина килограм наместо со килограм. Во земја во која храната зазема голем дел од домашниот буџет, секое поскапување на основните производи станува директен удар врз достоинството на животот.

Македонската економија со години живее во истата противречност: платите номинално растат, пензиите се зголемуваат, но секојдневниот живот останува скап. Кога растот на приходите се троши веднаш на храна, сметки и превоз, тогаш граѓаните не чувствуваат подобар стандард, туку само побавен пад. Затоа и пазарската тезга стана најточниот економски барометар – таму нема статистичка формула што може да ја прикрие реалноста.

Летната манџа, некогаш најобичен оброк од сезонски зеленчук, денес ја раскажува состојбата подобро од многу економски анализи. Во неа има земјоделство без стабилна заштита, пазари со високи маржи, домаќинства со истенчени буџети, пензии што не го следат вистинскиот живот и економија во која основната храна станува сè потешко достапна.

Затоа реченицата дека „летна манџа е скапа работа“ не звучи како шега, туку како опис на сезоната. Во земја што има традиција, земја и луѓе што знаат да произведуваат храна, најголемиот парадокс е што граѓаните сè почесто ја мерат сиромаштијата токму пред тезгите со домати и пиперки.