Skip to content
Европа се соочува со нов бран поскапувања на нафтата и природниот гас, Македонија продолжува да ги ублажува ценовните удари преку намалување на даноците на горивата. Владата ја продолжи намалената стапка на ДДВ за дизелот од 18 на 10 проценти до 20 октомври, но светските пазари остануваат нестабилни. Прашањето е колку долго државата може да се откажува од дел од даночните приходи за да ги одржува цените под контрола и што ќе се случи кога привремените мерки ќе престанат да важат.
Светската нафтена криза влегува во нова фаза. Воените судири на Блискиот Исток, нападите врз енергетската инфраструктура и нарушувањата на транспортот преку Ормускиот Теснец продолжуваат да создаваат неизвесност на меѓународните пазари.
На 13 октомври цената на нафтата од типот „брент“ се движеше околу 106 долари за барел. Иако забележа благо намалување, таа останува над границата од 100 долари, која претставува сериозен трошок за економиите зависни од увоз на енергенси.
Поскапувањето не ги погодува само возачите. Нафтата е важен фактор во трошоците за производство, транспорт, земјоделство и дистрибуција на храна.
Токму затоа новиот енергетски шок повторно го отвора прашањето дали европските држави имаат доволно инструменти за да ги заштитат граѓаните од растот на цените.
За Македонија ова прашање е особено важно бидејќи голем дел од енергентите се обезбедуваат преку увоз, а домашната економија е чувствителна на промените на светските цени.
Македонија го продолжи намалениот ДДВ – но само до 20 октомври
На 9 октомври Владата соопшти дека ја продолжува мерката за намалување на данокот на додадена вредност за дизел-горивото од 18 на 10 проценти, со важност до 20 октомври.
Министерката за финансии Гордана Димитриеска-Кочоска образложи дека целта е ублажување на ценовните притисоци врз домаќинствата и стопанството, како и зачувување на економската стабилност.
Ваквите интервенции не се новост.
Во март годинава Владата го намали ДДВ за горивата од 18 на 10 проценти, а во април дополнително интервенираше кај акцизите. За дизелот беше предвидено намалување од четири денари по литар, а за бензините од два денари.
Овие мерки ја намалуваат даночната компонента во малопродажната цена и овозможуваат дел од надворешниот ценовен удар да не се пренесе целосно врз потрошувачите.
Но секое намалување на даноците има и друга страна: државата се откажува од дел од приходите што вообичаено би ги наплатила од продажбата на горива.
Затоа клучното прашање не е само колку ќе чини дизелот следната недела, туку и колку долго буџетот може да го поднесува намалувањето на приходите.
Колку државата губи, а колку граѓаните добиваат?
Економската логика зад намалувањето на ДДВ е релативно едноставна.
Ако литар дизел без ДДВ има основица од 90 денари, со редовната стапка од 18 проценти неговата цена би изнесувала 106,20 денари.
Со намалена стапка од 10 проценти, цената би била 99 денари.
Тоа претставува разлика од 7,20 денари по литар, под претпоставка дека основицата останува иста и дека целото даночно намалување се пренесува врз крајната цена.
За возач што месечно троши 60 литри дизел, теоретската заштеда би изнесувала 432 денари.
За транспортна компанија што троши неколку илјади литри месечно, ефектот може да биде многу поголем.
Но ова не значи дека секој граѓанин добива еднаква корист.
Најголемата директна заштеда ја остваруваат оние што трошат најмногу гориво, додека граѓаните кои користат јавен превоз или воопшто немаат автомобил добиваат претежно индиректни придобивки, доколку пониските транспортни трошоци помогнат да се ограничат цените на производите и услугите.
Тука се појавува и прашањето за правичноста на мерката.
Дали општото намалување на даноците е најефикасен начин да им се помогне на домаќинствата или дел од средствата би имале поголем ефект доколку се насочат кон најранливите граѓани и секторите што се најпогодени од кризата?
Европа плаќа скап гас, зимата дополнително ја зголемува неизвесноста
Проблемот не се ограничува на нафтата.
На 13 октомври европските референтни цени на природниот гас достигнаа околу 87 евра за мегават-час, највисоко ниво во речиси четири години.
Причините се поврзани со нарушувањата на снабдувањето, геополитичките тензии и приближувањето на зимската сезона.
Особено загрижувачки е што европските складишта за природен гас се пополнети под 74 проценти, додека во овој период од годината вообичаено се очекуваат нивоа од околу 90 проценти.
Тоа не значи дека Европа непосредно се соочува со недостиг од гас, но покажува дека пазарот е почувствителен на нови нарушувања.
За Македонија повисоките европски цени на енергијата претставуваат дополнителен ризик.
Поскапите енергенси ги зголемуваат трошоците на компаниите, што може да влијае врз цените на финалните производи и врз конкурентноста на домашната индустрија.
Дополнителен проблем е што енергетските шокови можат да се пренесуваат врз инфлацијата со одредено временско задоцнување.
Дури и ако цените на горивата подоцна се стабилизираат, дел од зголемените трошоци веќе можат да бидат вградени во цените на транспортот, храната и другите производи.
Може ли Македонија постојано да ги намалува даноците?
Даночните олеснувања можат да бидат корисен инструмент во периоди на нагли поскапувања, особено кога станува збор за привремени надворешни шокови.
Но тие не претставуваат трајно решение за високите светски цени на енергијата.
Доколку нафтата остане скапа подолг период, Владата ќе се соочи со избор дали повторно да ги продолжува мерките, да дозволи постепено враќање на редовните даночни стапки или да воведе поинакви инструменти за поддршка.
Продолжувањето на намалениот ДДВ значи и продолжено откажување од дел од буџетските приходи. Враќањето на редовната стапка, пак, може да создаде дополнителен притисок врз малопродажните цени, доколку останатите фактори не го компензираат зголемувањето.
Притоа, важно е да се разликува привремената даночна поддршка од долгорочната енергетска политика.
Македонија не може да влијае врз цената на нафтата на светските берзи, но може да работи на намалување на енергетската зависност, подобрување на ефикасноста на транспортот и производството и поголема употреба на домашни енергетски извори таму каде што е тоа економски оправдано.
Особено значајна е и поддршката за компаниите што се изложени на големи транспортни и енергетски трошоци, бидејќи преку нив поскапувањата можат да се пренесат врз широк круг потрошувачи.
Привремените мерки ја ублажуваат кризата, но не ја решаваат зависноста
Најголемиот предизвик за Македонија е што економијата останува изложена на кризи врз кои има ограничено влијание.
Кога нафтата поскапува на светските пазари, државата може привремено да го намали даночниот товар. Но не може бесконечно да ги намалува даноците без последици врз јавните финансии.
Истовремено, враќањето на редовните стапки во услови на високи светски цени може повторно да го зголеми товарот врз граѓаните.
Поради тоа, економската исплатливост на мерките треба да се оценува според неколку показатели: колку приходи се изгубени од буџетот, колкава заштеда оствариле потрошувачите, дали мерките навистина го ограничиле растот на цените и кои категории граѓани добиле најголема корист.
За ваква процена се потребни јавни и детални фискални податоци, а не само следење на цените на бензинските пумпи.
Македонија засега го ублажува енергетскиот удар со намалени даноци, но вистинскиот тест ќе следува доколку високите цени на нафтата и гасот продолжат и во зимските месеци.
Тогаш прашањето нема да биде само дали ДДВ за дизелот повторно ќе се продолжи, туку колкав простор има државниот буџет за нови интервенции и дали помошта стигнува до оние на кои им е најпотребна.
Европа веќе се подготвува за продолжена енергетска неизвесност. Македонија, пак, ќе мора да одговори на една суштинска дилема: до кога со пониски даноци може да се купува време, без да се создаде трајно решение за скапата енергија?
