Skip to content
Замислата звучи речиси совршено – да се произведува огромно количество електрична енергија со истиот процес што го напојува Сонцето, без согорување јаглен, нафта или гас и без класичниот ризик од нуклеарна централа. Токму тоа ветува нуклеарната фузија, технологија во која денес се вложуваат милијарди евра, но околу која научниците сè уште се поделени.
За разлика од денешните нуклеарни централи, каде тешките атоми се разделуваат, кај фузијата лесни атомски јадра се спојуваат и при тоа се ослободува огромно количество енергија. Тоа е истиот процес што се случува во Сонцето и ѕвездите. Проблемот е што на Земјата е исклучително тешко да се создадат и контролираат условите потребни за тоа.
Но, во последните години се случија пробиви кои некогаш изгледаа недостижни. Американската National Ignition Facility во 2022 година првпат постигна таканаречено „палење“, односно од самата реакција доби повеќе енергија отколку што ласерите директно испорачаа до горивната мета. До јуни 2026 година лабораторијата го повторила палењето 11 пати, а рекордниот експеримент од април 2025 произведе 8,6 мегаджули енергија. Тоа е голем научен успех, но сè уште не значи дека постои електрана која произведува струја за мрежата.
Во германски Дармштат, компанијата Focused Energy се обидува токму тој лабораториски успех да го претвори во комерцијална електрана. Компанијата планира демонстрациски систем за околу пет години, пилот-централа за десет, а првата комерцијална фузиска електрана најрано за околу 15 години. Во првата голема инвестициска рунда собра 240 милиони долари, додека германската енергетска компанија RWE дополнително инвестираше 60 милиони евра.
Зошто има толку голем интерес?
Фузиската централа теоретски би можела да произведува големи количества електрична енергија без емисии на јаглерод диоксид при самото производство. За разлика од класичната нуклеарна фисија, нема самoodржлива верижна реакција што може неконтролирано да продолжи. Ако условите во реакторот престанат да бидат соодветни, фузијата едноставно запира.
Поддржувачите гледаат уште една предност. Фузијата би можела да произведува електрична енергија непрекинато и со тоа да ги дополнува сончевите и ветерните електрани во периодите кога нема сонце или ветер. Токму затоа дел од научниците и политичарите ја гледаат како потенцијална основа за енергетскиот систем на иднината. Германскиот канцелар Фридрих Мерц веќе ја поддржа амбицијата Германија да ја пушти во работа првата фузиска електрана во светот.
Но постои и сосема спротивен став.
Професорот Свен Линов од Научниот совет за клима на германската покраина Хесен предупредува дека фузијата можеби ќе пристигне предоцна за да помогне во најитниот дел од борбата против климатските промени. Ако земјите планираат климатски неутрални енергетски системи веќе во следните две децении, прашањето е дали има смисла огромни средства денес да се насочуваат кон технологија која сè уште нема комерцијална електрана.
Според неговиот став, парите прво треба да одат во технологии што веќе функционираат – соларна и ветерна енергија, електрични мрежи и системи за складирање.
Тука започнува и големата економска расправа.
Линов проценува дека електричната енергија од идните фузиски електрани би можела да биде значително поскапа од сегашните обновливи извори, можеби најмалку 20 евроценти за киловат-час, а потенцијално и два или три пати повеќе. Од Focused Energy, пак, тврдат дека таквата споредба не ги зема предвид трошоците за батерии, резервни електрани и нови далноводи што се потребни кога системот во голема мера се потпира на сонце и ветер.
Ниту фузијата не е целосно ослободена од проблемот со радиоактивноста. Брзите неутрони што се создаваат во реакцијата можат со текот на времето да ги направат материјалите во реакторот радиоактивни. Спорот е околу тоа колку долго тие материјали ќе мора безбедно да се складираат. Од индустријата тврдат дека со специјални материјали периодот може значително да се скрати, додека критичарите предупредуваат дека дел од компонентите би можеле да останат проблем со стотици години.
И тука се појавува главното прашање: дали светот треба да продолжи да инвестира милијарди во технологија која може радикално да го промени производството на енергија, или тие пари се попотребни за решенија што може да се изградат веднаш?
Меѓународниот проект ITER е најголемиот експеримент со магнетна фузија во светот, додека паралелно десетици приватни компании развиваат сопствени концепти со магнети и моќни ласери. Самото постоење на толку многу различни проекти покажува дека научната трка значително се забрзува. Но покажува и нешто друго – никој сè уште не знае кој пристап, ако воопшто некој, ќе биде доволно евтин и сигурен за масовно производство на електрична енергија.
Фузијата затоа повеќе не е само научна фантастика. Физиката веќе покажа дека реакцијата може контролирано да произведе повеќе енергија отколку што директно се внесува во горивото.
Следниот, многу потежок чекор е од експеримент кој трае дел од секундата да се стигне до електрана што ќе работи секој ден, ќе произведува струја и ќе може да ја продава по цена што луѓето и индустријата можат да ја платат.
Токму од одговорот на тоа прашање зависи дали нуклеарната фузија ќе стане едно од најголемите технолошки достигнувања на векот – или еден од најскапите експерименти во историјата.
