Две трагедии, две жени кои претходно барале помош од полицијата и вкупно 50 полициски службеници чие постапување е предмет на кривични пријави или обвинителски проверки. Повеќе од една година по убиството на Росица Коцева од Велес и повеќе од осум месеци по смртта на Ивана Јовановска и нејзината шестгодишна ќерка Катја, прашањето за одговорноста на службените лица кои требало да ги заштитат жртвите сè уште нема јасна разрешница.
Податоците што ги објави Телма на 16 ноември отвораат сериозен проблем во институционалниот одговор на семејното насилство. Во случајот на Росица, внатрешната контрола на Министерството за внатрешни работи поднела кривични пријави против 11 полициски службеници поради пропусти во постапувањето. Во случајот на Ивана, кај 39 полициски службеници биле утврдени пропусти во постапувањето по претходните пријави за семејно насилство, а материјалите биле доставени до Обвинителството за гонење на организиран криминал и корупција.
За овие два предмета сè уште нема обвинителски епилог. Тоа не значи дека сите пријавени полицајци се виновни, ниту дека нивната кривична одговорност е веќе утврдена. Но значи дека институциите сè уште не дале одговор дали и кој ќе понесе одговорност за пропустите во постапувањето во случаи во кои последиците беа трагични.
Росица седум пати барала помош, Ивана со години пријавувала насилство
Пред да биде убиена, 31-годишната Росица Коцева од Велес седум пати пријавувала дека нејзиниот поранешен партнер ја напаѓа, малтретира и вознемирува. Нејзиниот партнер подоцна ги уби Росица и нејзиниот татко, а потоа си го одзеде животот.
И покрај претходните пријави, случајот заврши со две жртви. МВР првично тврдеше дека полицијата постапила законски, но подоцнежната внатрешна контрола утврди пропусти и поднесе кривични пријави против 11 полициски службеници. Според информациите објавени од Телма, обвинение против нив сè уште нема.
Случајот на Ивана Јовановска и нејзината шестгодишна ќерка Катја ја покажа истата системска слабост во уште потрагична форма. Ивана со години пријавувала семејно насилство од сопругот Стојанче Јовановски. На 2 март 2026 година, таа и нејзината ќерка починаа по пад од балкон на зграда.
Внатрешната контрола на МВР утврди пропусти кај 39 полициски службеници кои постапувале по пријавите за насилство. Материјалите беа доставени до Обвинителството за гонење на организиран криминал и корупција за да се испита евентуалната кривична одговорност. Сопругот и татко на детето, Стојанче Јовановски, е осуден за наведување на самоубиство.
Но, кривичната одговорност на непосредниот сторител не го затвора прашањето за одговорноста на институциите. Напротив, таа треба да биде посебен предмет на сериозна проверка: дали пријавите биле правилно евидентирани, дали биле проценети ризиците, дали биле преземени законските мерки и дали можело да се спречи повторувањето на насилството.
Законот бара процена на ризикот, не само евидентирање на пријавата
Законот за спречување и заштита од насилство врз жените и семејното насилство не ја сведува обврската на полицијата на прием на пријава и составување службена белешка. Институциите се должни да направат процена на опасноста по животот и физичкиот и психичкиот интегритет на жртвата, како и на ризикот од повторување на насилството.
Според законот, процената на ризикот треба да се направи итно, во првите 12 часа од пријавувањето, а во текот на постапката треба да се обновува во соработка со жртвата, согласно нејзините потреби. Целта е навремено управување со ризикот и обезбедување координирана помош и заштита.
Оваа законска обврска е особено важна затоа што семејното насилство не е изолиран инцидент што може да се проценува само според последниот пријавен напад. Претходните пријави, заканите, следењето, вознемирувањето и повторувањето на насилството се показатели што мора да се земат предвид при процената на опасноста.
Ако жртвата повеќепати пријавува насилство, институциите не смеат секојпат да почнуваат од нула, како да станува збор за нов и неповрзан настан. Потребно е да се препознае образецот на насилство и да се процени дали постои опасност од негово ескалирање.
Токму затоа, во овие два случаи клучното прашање не е само дали полицајците ги примиле пријавите, туку што направиле по нивното примање.
Европските експерти предупредуваат на истиот проблем
Проблемите со постапувањето на институциите во случаи на насилство врз жените не се нови. Во извештајот за Северна Македонија од 2023 година, експертската група на Советот на Европа за борба против насилството врз жените и семејното насилство – GREVIO – посочи сериозни слабости во полицискиот одговор.
GREVIO изрази загриженост поради информациите дека повиците за семејно насилство не добиваат секогаш приоритет и дека специјализирани полициски службеници не се испраќаат веднаш на местото на настанот. Во извештајот се наведува и дека дел од службените лица го минимизираат насилството, го оправдуваат однесувањето на сторителот или се обидуваат случајот да го претстават како обична расправија меѓу партнери.
Особено значајно е предупредувањето на GREVIO дека постои недоволно надгледување и недоволна одговорност кога полицијата не ја исполнува обврската да ги заштити жртвите и да ги истражи случаите на насилство врз жените.
Европските експерти побараа секоја пријава да биде сфатена сериозно, да се обработи навремено и да се постапува на начин што ќе ги штити потребите и достоинството на жртвата.
Овие наоди покажуваат дека проблемот не е само во поединечни пропусти, туку и во начинот на кој системот го препознава и третира семејното насилство. Трагедиите со Росица и Ивана повторно го ставија ова прашање во центарот на јавниот интерес.
Обвинителството признава дека одделението е преоптоварено
Новата шефица на Обвинителството за гонење на организиран криминал и корупција, Искра Хаџи Василева, во изјавата за Телма посочи дека специјализираното одделение за гонење кривични дела сторени од лица со полициски овластувања и припадници на затворската полиција работи со само двајца обвинители и е преоптоварено со голем број предмети.
Таа оцени дека е потребно суштинско подобрување на позицијата на одделението и пристапот кон одговорноста на полициските службеници, која опфаќа и дисциплинска и кривичноправна одговорност.
Ова признание отвора дополнително прашање за капацитетот на институциите што треба да ги истражуваат токму оние службени лица кои имаат законска обврска да ги штитат граѓаните.
Ако специјализираното одделение нема доволно обвинители и ресурси, последиците не се само административни. Долгото постапување може да ја одложи одговорноста, да ја намали довербата во институциите и да остави впечаток дека пропустите на службените лица немаат последици.
Притоа, не треба да се мешаат дисциплинската и кривичната одговорност. Дисциплинската постапка утврдува дали службеникот ги прекршил работните и професионалните обврски, додека кривичната постапка треба да утврди дали неговото постапување ги исполнува законските елементи на конкретно кривично дело. Едната не ја заменува другата.
Кој ги штити жените кога оние што треба да ги заштитат не постапуваат?
Педесетте пријави и проверки во двата случаи не се само бројка во обвинителска статистика. Тие се показател за обемот на институционалната одговорност што мора да биде испитана.
Семејното насилство не почнува со последниот напад, ниту завршува со трагичниот исход. Често му претходат месеци или години закани, заплашување, контрола, следење и физичко насилство. Пријавите се предупредувања дека постои опасност. Ако институциите ги третираат како изолирани инциденти, наместо како дел од поширок образец на насилство, заштитата останува само формална.
Затоа, одговорноста не смее да се исцрпи со внатрешни контроли, службени известувања и отворени предмети. Јавноста има право да знае што е утврдено во постапките против полициските службеници, дали се преземени дисциплински мерки, дали обвинителството отворило истраги и кога може да се очекуваат одлуки.
Во случаите на Росица и Ивана, институциите имаа повеќе предупредувања дека жените се изложени на насилство. Денес, кога трагедиите веќе се случија, најмалку што се очекува е целосно и независно испитување на секој пропуст.
Бидејќи ако полицаецот кој не постапил по пријава за насилство не одговара за своето постапување, пораката што ја добиваат другите жени е опасна: можат да пријавуваат, но тоа не значи дека ќе бидат заштитени.
Довербата во институциите не се гради со повици жените да го пријавуваат насилството. Се гради кога тие ќе видат дека пријавата е сфатена сериозно, дека ризикот е препознаен и дека секој службен пропуст има соодветна разрешница.

