Skip to content
Кирилицата не исчезнала од мобилните телефони на Македонците. Напротив, резултатите од анкетата што Рацин.мк ја спроведе минатата недела покажуваат дека големо мнозинство од учесниците ја користат, барем дел од времето. Но истовремено, македонскиот јазик останува релативно мал и недоволно застапен во дигиталниот свет, каде дури и најголемите технолошки системи понекогаш го мешаат со бугарскиот или српскиот.
Во анкетата на Рацин.мк учествуваа повеќе од 1.300 граѓани. На прашањето каква тастатура користат на мобилниот телефон, 36 отсто одговориле дека пишуваат на кирилица, а уште 35 отсто дека користат комбинација од кирилица и латиница.
Само латиница користат 22 отсто, додека дополнителни 7 отсто одговориле дека пишуваат на латиница затоа што не знаат како да инсталираат кирилична тастатура.
Тоа дава интересна слика: 71 отсто од анкетираните ја користат македонската кирилица целосно или барем во дел од комуникацијата. Од друга страна, 29 отсто остануваат само на латиница, но кај речиси една четвртина од таа група причината не е избор, туку техничка пречка.
Анкетата е онлајн и со доброволно учество, па не може да се третира како репрезентативно истражување за целото население. Сепак, повеќе од 1.300 одговори се доволни за да покажат еден јасен тренд: кирилицата не е изгубена во дигиталната комуникација, но латиницата останува силно присутна.
Причините се во голема мера практични.
Генерации корисници се навикнаа на латиница уште од времето на СМС-пораките, кога кириличните знаци често значеа пократка порака или воопшто не беа поддржани. Потоа дојдоа интернет-форумите, првите мобилни телефони, социјалните мрежи и уреди на кои англиската тастатура беше фабрички поставена.
Така „shto pravish“, „kaj si“ и „ke se vidime“ станаа паралелна дигитална ортографија која нема официјални правила, но ја разбираат речиси сите.
Денешните смартфони одамна го немаат техничкиот проблем на старите телефони. Македонската тастатура може да се додаде за неколку секунди. Фактот што 7 отсто од анкетираните велат дека не знаат како да го направат тоа покажува дека дел од проблемот денес повеќе е прашање на дигитална писменост и навика отколку на технологија.
Но прашањето станува многу поголемо кога од тастатурата на телефонот ќе се пресели кон Google, пребарувачите и вештачката интелигенција.
Македонските корисници со години забележуваат ситуации во кои Google при отворање или пребарување македонски текст предлага „Translate from Bulgarian“, содржината ја идентификува како бугарска, а понекогаш системите ја поврзуваат и со српскиот јазик.
Важно е да се направи една разлика.
Не е точно дека Google воопшто не го препознава или не го поддржува македонскиот јазик.
Google Translate официјално го има македонскиот меѓу поддржаните јазици, со меѓународната ознака „mk“. Македонскиот е поддржан и во Google Cloud Translation, а и Google’s open-source систем за автоматско препознавање јазици CLD3 експлицитно го содржи македонскиот како посебен јазик.
Проблемот е во автоматското препознавање.
Google самиот објаснува дека Search го утврдува јазикот на една страница алгоритамски, пред сè според видливиот текст. Дури ни HTML ознаката lang, со која сопственикот на страницата може да напише дека содржината е на македонски, Google Search не ја користи како главен механизам за утврдување на јазикот.
Значи, системот мора да го „прочита“ текстот и сам да заклучи на кој јазик е напишан.
Токму тука малите и сродните јазици имаат потешка задача.
Македонскиот и бугарскиот имаат голем број слични зборови и граматички конструкции. Македонскиот и српскиот ја споделуваат кирилицата и дел од азбуката. Кај долг новинарски текст со многу карактеристични македонски зборови веројатноста за правилно препознавање е поголема. Кај краток наслов, реченица, автоматски преземен опис, мешавина од македонски и странски имиња или текст со малку диференцијални знаци, задачата за алгоритмот станува потешка.
Токму на тоа укажува и директорката на Институтот за македонски јазик „Крсте Мисирков“, д-р Елена Јованова-Грујовска, која за Рацин.мк ја поздрави иницијативата за поголема видливост на македонскиот јазик на Google.
„Текстовите на македонски јазик напишани на кирилица секако дека треба Google да ги прифати како релевантен извор на информации и иницијативата треба да биде поддржана од сите македонски медиуми“, вели Јованова-Грујовска.
Таа посочува и на нешто што за човек веднаш го открива јазикот, но за алгоритмот мора да стане статистички доволно силен сигнал.
„Македонската азбука има диференцијални букви во однос на бугарската азбука, како што се: ѓ, ѕ, ј, љ, њ, ќ, џ. Во однос на српската азбука би ги издвоиле: ѓ и ќ. Затоа, препознавањето на македонската кирилица е само прашање на добра волја“, вели таа.
Нејзината последна порака оди подалеку од техничкиот проблем.
„Кодифицираниот македонски јазик со осумдецениска писмена традиција има што да му понуди на светот.“
Од лингвистички аспект, разликата постои. Од аспект на машинското учење, сепак, потребен е уште еден елемент: огромна количина квалитетен текст.
Токму тука Македонија има проблем.
Научен труд објавен во 2025 година од истражувачи поврзани со EPFL и УКИМ го дефинира македонскиот како „low-resource language“, односно јазик со релативно малку дигитални ресурси за современи системи за обработка на природен јазик. Авторите предупредуваат дека во големите повеќејазични бази малите словенски јазици како македонскиот се недоволно застапени и по количина и по квалитет.
За да го намалат тој недостаток, истражувачите го составиле досега најголемиот корпус на македонски јазик, со повеќе од 3,5 милијарди зборови и околу 40 гигабајти текст. Во него се вклучени веб-содржини, академски трудови, образовни материјали, владини документи, Википедија и други извори.
Три и пол милијарди зборови звучат како огромна бројка. Во светот на современите јазични модели, сепак, македонскиот и натаму е мал јазик. Авторите на студијата директно заклучуваат дека високоресурсните јазици доминираат во повеќејазичните збирки со кои се обучуваат моделите, додека македонскиот е потзастапен.
Оттука доаѓа и суштината на проблемот.
Алгоритам не учи дека нешто е македонски затоа што некој му објаснил дека Македонија има свој стандарден јазик. Тој мора постојано да гледа доволно големи количества правилно напишан македонски текст и да ги научи неговите комбинации на букви, зборови, граматика и контекст.
Затоа секој новинарски текст на македонски, секој дигитализиран документ, книга, научен труд, јавна институционална страница и квалитетна веб-содржина има вредност поголема од самиот текст.
Тие го зголемуваат дигиталниот отпечаток на јазикот.
Но тука треба да се избегне и една поедноставена претстава. Ако некој му напише на пријател порака на кирилица во приватен разговор, тоа само по себе не создава нов јавен корпус што Google може да го индексира. За машините највредна е јавно достапната, правилно структурирана и јасно напишана македонска содржина што пребарувачите можат да ја прочитаат.
Исто така, избирањето македонски медиум како „Preferred Source“ на Google не значи автоматски дека со тој клик корисникот го „учи“ алгоритмот дека текстот е на македонски. Google јавно не тврди дека оваа функција директно го тренира системот за препознавање јазици.
Но ефектот сепак е важен.
Google од април годинава ја прошири функцијата Preferred Sources на сите поддржани јазици. Кога корисник ќе избере одреден медиум, неговите содржини можат почесто да се појавуваат во Top Stories, AI Mode и AI Overviews за релевантни теми. Google наведува и дека корисниците кои избрале некој медиум како претпочитан извор двојно почесто кликнуваат кон него.
Тоа значи повеќе видливост за македонска содржина, повеќе читање на македонски и поголемо присуство на домашните медиуми во дигиталниот информативен простор.
Токму на тоа е насочена и иницијативата на Рацин.мк за читање, пишување и пребарување на македонски и за избирање македонски медиуми како претпочитани извори. (racin.mk)
Но одговорноста не е само кај читателите.
И македонските медиуми имаат работа.
Google препорачува главниот наслов и главната содржина да бидат на ист јазик и исто писмо, затоа што мешањето јазици и писма може да го отежне разбирањето на страницата. Кај повеќејазичните сајтови, правилното користење на hreflang им помага на системите да ја поврзат соодветната јазична верзија со корисникот, иако самиот јазик Google повторно го определува од содржината.
Тоа значи дека борбата за македонскиот јазик на интернет не се води само со декларации.
Се води со правилно напишани наслови. Со кирилица. Со оригинални текстови. Со дигитализирани книги и архиви. Со научни бази. Со институции што објавуваат документи во машински читлив формат наместо како лошо скенирани фотографии. Со медиуми кои произведуваат илјадници нови страници квалитетен македонски текст секоја година.
И, на крајот, со корисникот кој избира дали ќе напише „Makedonija“ или „Македонија“.
Анкетата на Рацин.мк покажува дека барем меѓу нејзините повеќе од 1.300 учесници кирилицата има силна основа. Седум од десет ја користат барем дел од времето.
Следниот предизвик е таа кирилица да не остане само во приватната комуникација, туку да создава што поголем јавен фонд на македонски јазик.
Зашто во времето на вештачката интелигенција, јазик што е малку присутен на интернет не исчезнува преку ноќ.
Но машините го гледаат поретко, го учат послабо и полесно го мешаат со поголемите соседи.
А тоа е веќе дигитално јазично прашање.
