Skip to content
Порастот на водостојот годинава е добра вест, но не е доказ дека езерото закрепнува. Зад привременото зголемување на водата останува долгорочен тренд на намалување на водната маса, климатски промени, зголемено испарување и недостиг од заеднички мониторинг на Македонија, Грција и Албанија.
Преспанското Езеро годинава изгледа подобро.
Водостојот се зголемува по неколку години на драматично намалување, а со водата повторно се враќа и надежта дека езерото можеби конечно почнува да се опоравува.
Но токму тука, предупредуваат експертите, треба да бидеме внимателни.
Порастот на водостојот не значи дека Преспа се опоравува.
Ова е клучната порака од интервјуто со биологот и координаторка на канцеларијата на Македонското еколошко друштво во Преспа, м-р Даниела Заец, објавено од Призма.мк. Анализата врз која се темели интервјуто опфаќа повеќе од 120 научни документи, извештаи, мониторинзи и други податоци од трите држави што го делат преспанскиот басен – Северна Македонија, Грција и Албанија.
И токму тие податоци покажуваат дека зад една добра година може да стои многу подолга и посериозна приказна.
Една добра година не го брише долгогодишниот пад
Преспанското Езеро природно реагира на промените во врнежите, дотекувањето и испарувањето.
По неколку сушни години, сосема е можно да следи период во кој нивото на водата ќе порасне.
Тоа е позитивно.
Но не е исто што и закрепнување.
„Покачувањето на водостојот секако е позитивна вест, но само по себе не значи дека Преспанско Езеро закрепнува“, вели Заец во интервјуто за Призма.мк. За вистинско закрепнување, додава таа, би требало да се види дали порастот ќе се одржи во подолг временски период.
Ова е суштинската разлика.
Езерото не се оценува според една сезона, ниту според една година.
Се оценува според долгорочниот тренд.
А тој тренд, според анализата, останува загрижувачки.
Проблемот не се само сушните години
Најсериозниот сигнал не е тоа што Преспа имала неколку лоши години.
Проблемот е што намалувањето на нивото на езерото се гледа како долгорочен процес.
Според Заец, во научната литература најчесто како главни фактори се наведуваат намалените врнежи, повисоките температури и зголеменото испарување. Дополнителен притисок претставува и користењето вода за земјоделски потреби, особено во сушните периоди.
Со други зборови, Преспа се соочува со комбинација од природни и човечки притисоци.
Климатските промени го менуваат режимот на водата.
Повисоките температури значат поголемо испарување.
Помалку врнежи значат помало полнење на езерото.
А во исто време, водата се користи и за потребите на луѓето и земјоделството.
Резултатот не е само пониско езеро.
Се менува целиот екосистем.
Кога водата се намалува, не се намалува само езерото
Ова е можеби најважниот дел од предупредувањето.
Кога се намалува нивото на Преспанското Езеро, се намалува и неговата површина.
Но последиците продолжуваат многу подалеку од линијата на брегот.
Со промената на водниот режим се менуваат условите во екосистемот, крајбрежните живеалишта стануваат поранливи, а се менуваат и условите во самата вода.
Преспа не е само туристичка дестинација.
Таа е сложен екосистем во кој се поврзани езерото, влажните живеалишта, крајбрежната вегетација, птиците, рибите и целиот живот околу водата.
Затоа секој сантиметар вода не е само бројка на водомер.
Тој може да значи промена на условите во кои опстојуваат цели живеалишта.
Најголемиот проблем: не знаеме доволно за водата
И тука доаѓа можеби најнепријатниот заклучок.
Со децении се собираат податоци за Преспа.
Но тие податоци не се секогаш собирани на ист начин, во исти периоди или од исти институции.
Затоа недостига нешто многу важно: континуиран и усогласен систем за следење на целиот воден биланс на езерото.
Прашањето звучи едноставно:
Колку вода влегува во Преспа?
Колку вода излегува?
Колку испарува?
Колку се користи?
И како се менуваат сите овие процеси со климатските промени?
За дел од овие прашања има податоци.
Но нема доволно долг, усогласен и прекугранично споредлив систем кој би овозможил целосно да се разбере водниот биланс.
А без тоа е многу потешко да се носат добри одлуки.
Три држави, едно езеро – но податоците не се доволно заеднички
Преспанскиот басен не познава државни граници.
Водата не застанува на границата меѓу Северна Македонија, Грција и Албанија.
Но институциите се национални.
Токму затоа, според Заец, еден од најитните чекори е воспоставување сериозен, долгорочен и заеднички прекуграничен мониторинг. Треба да се следат водостојот, врнежите, речните и подземните водотеци, но податоците треба да бидат споредливи меѓу трите земји.
Без таков систем, политиките лесно можат да останат реактивни.
Ќе реагираме кога водата ќе се повлече.
Ќе алармираме кога ќе се појави суша.
Ќе се радуваме кога водостојот ќе порасне.
Но ќе ни недостига најважното – долгорочно разбирање на тоа што навистина се случува со водата.
Преспа не е осудена – но нема време за самозалажување
И покрај сите предупредувања, пораката од анализата не е дека Преспа е изгубена.
Напротив.
Заец вели дека не може да се каже дека иднината на езерото е однапред одредена.
Климатските промени не можеме да ги спречиме, но можеме да влијаеме врз тоа колку вода ќе трошиме, колку ќе загадуваме и колку добро ќе управуваме со водните ресурси. Со тоа може да се зголеми отпорноста на езерото и да се намали притисокот врз неговиот екосистем.
Значи, изборот не е само меѓу две опции – да го спречиме климатското влијание или да се предадеме на промените.
Потребни се и двете стратегии.
Да ги намалиме притисоците што можеме да ги контролираме и истовремено да го подготвиме екосистемот за промените што веќе се случуваат.
Прашањето не е дали водата се враќа, туку дали ќе остане
Годинешниот пораст на водостојот треба да биде причина за оптимизам.
Но не и за опуштање.
Преспа може да има повеќе вода оваа година, а сепак да биде во долгорочна криза.
Тоа не е контрадикција.
Тоа е природата на еден сложен екосистем кој реагира на годишните временски услови, но истовремено е изложен на долгорочни промени.
Затоа вистинскиот тест нема да биде колку вода ќе има Преспа ова лето.
Туку што ќе се случува со езерото во следните 10, 20 или 30 години.
Дали водостојот ќе се стабилизира?
Дали ќе се намали притисокот од користењето вода?
Дали трите држави конечно ќе воспостават заеднички систем за следење на водниот биланс?
И дали ќе почнеме да ги следиме не само сантиметрите вода, туку и живеалиштата и видовите што зависат од неа?
Одговорите на овие прашања ќе покажат дали денешниот пораст на водата бил почеток на пресврт или само краток здив на едно езеро кое со години ја губи својата вода.
Преспа годинава можеби има повеќе вода. Но за да кажеме дека езерото е спасено, ќе треба многу повеќе од една добра година.
Извор: Призма.мк, интервју со м-р Даниела Заец, биолог и координаторка на канцеларијата на Македонското еколошко друштво во Преспа, објавено на 20 август 2026 година.
