Skip to content
Пренесувањето на останките, идентификувани како оние на цар Самоил, од Грција во Бугарија е замислено како чин на историско помирување меѓу Софија и Атина. Парадоксално, сепак, истиот настан може да отвори нова болна тема во односите меѓу Бугарија и Северна Македонија, пишува бугарскиот портал News.bg.
Првите реакции од Скопјe веќе покажуваат колку лесно церемонија посветена на владетел од пред повеќе од еден милениум може директно да се пренесе во политичките спорови на 21 век.
News.bg ја пренесува изјавата на македонскиот историчар, проф. Стојко Стојков, кој вели дека Северна Македонија треба да бара од Бугарија враќање на културните вредности, кои, според него, биле изнесени од територијата на денешната држава за време на војните. Тој, исто така, ја оспорува правната основа за останките од базиликата „Свети Ахил“ да ѝ бидат дадени на Бугарија.
Ова засега е став на историчар, а не на владата во Скопјe. Но, тоа ја истакнува можната насока во која би можел да се развие спорот по церемонијата на 3 октомври, истакнува News.bg.
Спорот повеќе нема да биде само за учебници
Цар Самоил долго време е една од најтешките теми во бугарско-македонските историски спорови.
Бугарија отсекогаш ја сметала својата држава за продолжение на Првото бугарско кралство. Во Северна Македонија продолжува да постои историска традиција што го претставува Самуил како средновековен македонски владетел, а неговата држава како посебно Самуилово или Македонско кралство.
Затоа преносот на останките има симболика што оди многу подалеку од археологијата.
Грција не ги пренесува во Северна Македонија, иако гробницата е откриена во регионот на Преспа, веднаш до денешната Македонска граница, а политичкиот и црковниот центар на Самуиловата држава бил во Охрид.
Атина ги пренесува во Бугарија.
Уште почувствителен за Скопјани може да биде начинот на кој настанот е претставен во Грција. Во своите публикации, грчките медиуми го дефинираат Самуил како крал на Бугарија. Така, спорот повеќе не изгледа само како билатерална конфронтација меѓу бугарската и Македонската историографија.
Од Самоил до спорот околу артефактите
Реакцијата на Стојков покажува и друг можен проблем, предупредува News.bg.
Договорот меѓу Бугарија и Грција поставува политички преседан: две балкански земји решаваат стар спор со меѓусебно обезбедување историски и религиозни вредности.
Бугарија ѝ обезбедува на Грција 48 црковни реликвии и културни вредности од Серскиот регион, донесени кај нас во 1917 година. Грција, пак, ѝ обезбедува Самоилови останки и антрополошки материјал од династичките погребувања во базиликата „Свети Ахил“.
Овој модел може да се користи во Северна Македонија како аргумент: ако Софија е подготвена да ги реши споровите околу културните вредности со Атина, зошто да не се водат слични разговори со Скопско?
Тогаш темата може брзо да излезе од опсегот на Самоил.
Може да се постават прашања за ракописи, икони, археолошки наоди и црковни предмети што дошле во Бугарија од територијата на денешна Северна Македонија за време на Балканските војни и двете светски војни.
Но, секој таков случај има своја историја и правен статус. Фактот дека некој предмет потекнува од територијата на денешна Северна Македонија сам по себе не го решава прашањето за неговата сопственост, ниту автоматски докажува дека бил нелегално извезен.
Преседанот со коските на Гоце Делчев
Уште еден историски преседан е неизбежно присутен во спорот – судбината на посмртните останки на Гоце Делчев.
По неговата смрт во 1903 година во близина на селото Баница, коските на револуционерот поминале низ неколку места пред да бидат пренесени во Софија во 1923 година. Познатиот натпис бил ставен на ковчегот во тоа време: „Се колнеме на генерациите дека сегашните коски ќе бидат погребани во главниот град на независна Македонија“.
Во октомври 1946 година, бугарските комунистички власти ги предале останките на властите на тогашната Народна Република Македонија, дел од Југославија. Документите во бугарските државни архиви покажуваат дека на 7 октомври во Софија бил потпишан официјален протокол за предавање, по што коските биле однесени во Скопско и положени во специјално изграден споменик.
Ова се случило, потсетува News.bg, во специфичната политичка ситуација по Втората светска војна, кога владата на Георги Димитров водеше политика на зближување со Југославија и признавање на посебен македонски национален идентитет.
Денес, останките лежат во камен саркофаг во дворот на црквата „Свети Спас“ во Скопско и се меѓу централните места на официјалните комеморации на Гоце Делчев во Северна Македонија.
Претставниците на македонските државни органи го почитуваат како македонски национален херој. Бугарските официјални делегации исто така го посетуваат истиот саркофаг, но го дефинираат Делчев како бугарски револуционер.
Разликата не е само терминолошка. На 4 мај оваа година, премиерот Христијан Мицкоски ја искористи комеморацијата на гробот на Делчев за да зборува за „вековниот македонски идентитет“ и споровите со Бугарија.
Има поплаки и од бугарска страна за начинот на кој се третира нејзиното присуство на споменикот. Бугарскиот амбасадор Жељазко Радуков објави во мај, дека триколорните ленти од венците што ги положија бугарските претставници повторно беа скинати неколку часа по церемонијата.
Така, се појавува историски парадокс. Бугарија ги предаде коските на Гоце Делчев на Скопје во 1946 година, а осум децении подоцна самиот споменик е едно од местата каде што спорот меѓу двете земји околу неговото историско наследство е највидливо манифестиран.
Сега движењето е во спротивна насока – останките на Самоил пристигнуваат во Софија.
Ова неизбежно го поставува прашањето дали тие исто така нема да се претворат од историска реликвија во симбол во современиот спор околу минатото.
Церемонијата во Софија може да ги зголеми тензиите
Начинот на кој Бугарија ќе го претстави пристигнувањето на останките ќе биде од особено значење, оценува News.bg.
Планирано е тие да бидат транспортирани од Солун со спартански авион, пречекани со официјална церемонија и положени во посебен саркофаг во црквата Света Софија.
Колку посилно церемонијата е поврзана со пораката за „враќање на бугарскиот крал дома“, толку е поголема веројатноста дека дел од политичката и медиумската средина во Северна Македонија ќе ја перцепира како став за тековниот историски спор.
Првите сигнали се веќе присутни.
Македонското издание „Република“ ја објави веста со формулацијата дека Грција ќе ѝ ги предаде на Бугарија „претпоставените“ останки на цар Самуил. Други публикации продолжуваат да го дефинираат владетелот како „Македонец“, посочува News.bg.
Ова не мора да значи дипломатска криза. Досега нема официјално барање од северномакедонската влада за останките, нема протестна нота и нема декларирано право на Бугарија за специфични културни вредности.
Но, политичката основа за нов спор очигледно постои.
Лош момент за уште еден историски фронт
Проблемот е што сето ова се случува во време кога односите меѓу Софија и Македонија веќе остануваат оптоварени со историски и идентитетски прашања.
Темата за Самоил има потенцијал повторно да го префрли разговорот од сегашноста во средниот век – од европската интеграција, инфраструктурата и економските односи до прашањето кој има право да се смета за наследник на владетел кој починал во 1014 година.
Постои и друг ризик. Доколку во Северна Македонија започне политичка конкуренција околу тоа кој покатегорично ќе го брани „Македонскиот Самоил“, притисокот врз владата во Македонија да реагира официјално би можел да се зголеми.
Истото важи и во спротивна насока. Доколку секој предизвик од страна на Македонија се претстави во Софија како негирање на бугарската историја, просторот за мирна историска дискусија ќе стане уште помал.
Така, договор што покажува како двајца балкански соседи можат, по децении преговори, да најдат решение за сложен историски спор, ризикува да произведе нов спор со трета земја.
Дали ова ќе се случи ќе стане појасно по 3 октомври.
Одлучувачкиот фактор нема да биде што велат поединечните историчари или медиумите, туку дали властите во Скопјe ќе го претворат прашањето за Самуил и историските артефакти во официјална билатерална тема.
Ако ова не се случи, сегашната контроверзност може да остане уште една епизода во тековниот историски спор.
Ако се случи, коските на владетел кој починал пред повеќе од илјада години може да се покажат како најнов проблем во односите меѓу Софија и Скопјe.
