Глобалната трка за критични суровини е поврзана со моќта, вели Европската комисија

Претставник на Европската комисија го оцени пристапот до критични суровини како „витална инвестиција“ за долгорочна економска отпорност, помагајќи ѝ на Европската Унија да избегне идни шокови во снабдувањето.

Глобалната трка за критични суровини повеќе не е за пристап до минерали, туку за енергија, изјави во среда раководителот на одделот за меѓународни партнерства на Европската комисија, Коен Доенс, во услови на голема зависност на блокот од Кина.

Коментарите на високиот функционер на Комисијата доаѓаат во време кога Европската Унија се бори да го диверзифицира снабдувањето со критични суровини, кои се сметаат за клучни за развојот на чисти технологии. Ревизорите на ЕУ неодамна предупредија дека блокот ризикува да ја поткопа успешната енергетска транзиција, а воедно да остане многу зависен од Кина.

„Моќта ќе биде во рацете на оние што ја контролираат екстракцијата, рафинирањето, преработката, стандардите за транспорт, финансирањето и, на крајот, индустрискиот капацитет“, изјави Доенс пред публиката на Самитот за суровини на EIT во Брисел.

Белгискиот функционер тврдеше дека во трката кон климатска неутралност, минералите како литиум, кобалт и графит имаат иста стратешка вредност како и нафтата и гасот во 20 век, наведувајќи го зголемениот геополитички интерес за ретките земјини метали. Тој тврдеше дека стратешката автономија не е одбранбен трошок, туку витална инвестиција во долгорочната економска отпорност на ЕУ.

„Плаќањето премија за безбедност денес гарантира дека нема да бидеме заложници на шокови во снабдувањето утре“, рече Доенс. Вистинскиот предизвик, предупреди тој, е во градењето синџири на снабдување од рудникот до пазарот за навистина да се обезбеди стратешка автономија на ЕУ.

Стратегијата на ЕУ за критични суровини

Со цел да се зголеми производството на соларни панели, батерии или ветерни турбини, ЕУ постави домашни цели за зголемување на достапноста на критични суровини до 2030 година – 10% од екстракцијата, 40% од рафинирањето и 15% од рециклирањето – според правилата усвоени во 2024 година.

Сепак, некои клучни суровини, како што се ретките земни метали, кои не се наоѓаат во Европа, го поттикнаа блокот да создаде 16 партнерства досега со различни нации, вклучувајќи ги Демократска Република Конго, Јужна Африка, САД и Замбија.

Овие договори беа договорени во рамките на стратешкиот план на ЕУ за инвестирање во инфраструктура во странство, таканаречената Глобална порта, која има за цел да се натпреварува со кинеската иницијатива „Појас и пат“ и покрај значителните буџетски разлики.

„Повеќе не можеме да си дозволиме ризик од извоз, зависност од увоз и да се надеваме дека самиот пазар ќе гарантира безбедност на снабдувањето“, додаде Доенс, имплицитно осврнувајќи се на глобалната доминација на Кина врз целиот синџир на снабдување со критични суровини.

„Ниту пак можеме да ја ограничиме нашата амбиција на обезбедување пристап до суровини, рудници за суровини, додека други доминираат во рафинирањето, преработката, производството и технологијата“, додаде тој.

Разбивање на доминацијата на Кина

Кина учествува со 60% во глобалното производство на критични суровини и 90% во капацитетот за рафинирање, а според истражувачки оддел на Европскиот парламент, ЕУ колективно зависи од Пекинг за приближно 90% од своите суровини и 98% од своите магнети од ретки земни метали. Во последниве години, неодамна во 2025 година, Пекинг постојано го запира или ограничува извозот на ретки земни метали во ЕУ.

Во обид да се справи со зависностите, тинк-тенкот Институт за безбедносни студии на Европската унија (EU ISS) предложи создавање „сојузнички индустриски блок“ наместо „трговски партнери“ дизајниран да ја намали изложеноста на кинеското влијание.

„Коалицијата треба да упати отворена покана до земјите кои не се конкуренти да се приклучат, под услов да усвојат иста заштита. Фокусот треба да биде на производителите на материјали или сопствениците на депозити како Малезија, Демократска Република Конго, Бразил и Индонезија и земјите со голема квалификувана работна сила како Индија“, се вели во документот на EU ISS.

Со оглед на тоа дека вистинскиот извор на кинеската доминација не е само рударството, туку и можноста за рафинирање и преработка на материјали на индустриско ниво, документот на EU ISS сугерира дека Европа треба да инвестира многу и во домашна инфраструктура за рафинирање, дури и ако еколошките стандарди и трошоците за работна сила ја прават помалку конкурентна на краток рок.

Студијата, исто така, тврди дека на Европа ѝ се потребни стратешки резерви на критични минерали, на ист начин како што државите одржуваат резерви на нафта или складишта за воена муниција. Предлогот е поткрепен со хипотетички сценарија како што се ненадејни ембарга, ескалација на Тајван или колапс на снабдувањето.

Можеби најспорната идеја напишана од EU ISS е дека Европа треба да се движи побрзо отколку што би претпочитале демократските системи. Студијата честопати се однесува на одложувања во дозволите, фрагментирана регулатива и процеси на одобрување на животната средина како некомпатибилни со „геополитичката итност“.

Во обид да се забрза екстракцијата на домашни критични суровини, Комисијата неодамна предложи отворање на неодамна усвоените правила на ЕУ за вода, според она што го нарече „стратегија за намалување на ризикот“ за диверзификација на снабдувањето.

Активностите за екстракција, рафинирање и рециклирање на критични суровини се тесно поврзани со користењето на водата и квалитетот на водата.

Одлуката на Комисијата повторно да ја отвори Рамковната директива за вода ги поттикна 27 пратеници да испратат писмо до претседателката на Комисијата, Урсула фон дер Лајен, и до другите комесари, наведувајќи го растечкиот стрес за вода, опаѓањето на квалитетот на водата и зголемувањето на ризиците поврзани со климата.

„Повторното отворање на камен-темелникот на законодавството за вода на Унијата ризикува да испрати погрешен сигнал до граѓаните, до инвеститорите и до сите оние што работат на спроведување на законите на ЕУ на терен“, се вели во писмото на европратениците.

Но, извршната власт на ЕУ се чини решена да продолжи по патот на дерегулација на животната средина за да ја зголеми конкурентноста на блокот.

„Мораме да ги идентификуваме клучните проекти, да ги намалиме административните доцнења, да мобилизираме јавни и приватни финансии и да покажеме дека Европа може да им понуди на другите супериорна, поодржлива и поинтересна понуда“, рече претставникот на Комисијата Доенс.