Ивана и Катја не може да ги врати ниту една казна, но законот сега е под лупа

Стојанче Јовановски доби максимална казна затвор за сите три кривични дела за кои беше обвинет, но случајот со смртта на Ивана Јовановска и нивната шестгодишна ќерка Катја отвори ново, потешко прашање: дали македонскиот Кривичен законик има доволно строги санкции кога семејното насилство завршува со најтешка последица.

Обвинителката Адела Бојчевиќ, која го застапуваше обвинението, оцени дека пресудата е максимална во рамките на постојниот закон, но дека правните експерти и законодавецот треба да размислат за построга казнена политика за делото наведување и помагање во самоубиство, особено кога зад него стои долготрајно семејно насилство и загуба на човечки животи.

Основниот кривичен суд Скопје го прогласи Јовановски за виновен за три кривични дела: телесна повреда сторена како продолжено дело во рамки на семејно насилство, загрозување на сигурноста и наведување и помагање во самоубиство. За секое од делата судот изрече највисока поединечна казна: пет години за телесна повреда, три години за загрозување на сигурноста и пет години за наведување и помагање во самоубиство.

Иако збирот на трите поединечни казни е 13 години, Јовановски доби единствена казна од 12 години затвор. Причината е членот 44 од Кривичниот законик, според кој, кога има стек на кривични дела, единствената казна мора да биде поголема од секоја одделна казна, но не смее да го достигне нивниот збир. Затоа судот, и покрај максималните казни за секое дело, законски не можеше да изрече повеќе од 12 години во овој предмет.

Токму тука се отвора правната празнина на која укажува обвинителството. Ако за телесна повреда при семејно насилство максималната казна е пет години, а истата горна граница важи и за наведување и помагање во самоубиство во случај со смртни последици, тогаш се поставува прашањето дали законот доволно ја препознава тежината на последицата. Бојчевиќ оцени дека казнената политика можеби не е во сооднос со тежината на вакви случаи, особено кога семејното насилство не завршува само со повреди, туку со изгубени животи.

Случајот има и пошироко значење затоа што, како што истакна правната застапничка на семејството, Неда Чаловска, првпат има пресуда за наведување на самоубиство поврзано со семејно насилство. Тоа е важен преседан за институциите, бидејќи покажува дека во случаи на самоубиство или трагичен исход не смее автоматски да се затвори предметот без да се истражи дали претходело долготрајно насилство, контрола, закани, економска зависност или психичко малтретирање.

Ова е суштината на предметот што ја надминува самата пресуда. Семејното насилство ретко почнува во денот на трагедијата. Најчесто тоа е процес на долготрајно исцрпување на жртвата, во кој физичките напади, заканите, понижувањето и економската зависност создаваат состојба од која жртвата не гледа излез. Ако правниот систем не ја препознае таа врска, насилството останува сведено на изолирани инциденти, а не на континуирана опасност.

Јовановски ќе остане во притвор до правосилноста на пресудата, а одбраната има право на жалба. Тоа значи дека случајот сè уште не е целосно завршен во судска смисла. Но јавната и правната дебата веќе се отвори: дали максималната казна што ја дозволува актуелниот закон е доволна кога семејното насилство доведува до смртни последици.

Пресудата испраќа јасна порака дека семејното насилство може да биде третирано како причинска врска со најтешки исходи, а не само како приватна трагедија. Но истовремено покажува дека судот може да биде строг само до границата што му ја поставил законот. Ако таа граница е прениска за случаи со ваква тежина, тогаш следното прашање не е за судот, туку за законодавецот.

Случајот со Ивана и Катја затоа не треба да заврши само со една првостепена пресуда. Тој треба да стане повод за сериозна ревизија на казнената политика за семејно и родово базирано насилство, особено таму каде што насилството создава услови за најтешка последица. Казната е максимална. Но токму затоа сега се гледа колку е тесен максимумот.