Македонското судство не се реформира, туку се празни

Македонското правосудство повеќе не се соочува само со криза на доверба. Податоците за недостигот од судии и обвинители, законски недоволното финансирање, политичките притисоци и прекинатото создавање нов кадар покажуваат дека системот се приближува до состојба во која нема да може навремено да ја извршува својата основна функција – да обезбеди правда.

Новинарот Васко Маглешов во интервјуто објавено од БИРН го поставува проблемот надвор од вообичаената дневнополитичка расправија за „добри“ и „лоши“ судии. Во разговорот со Ивана Петковска од Коалицијата „Сите за правично судење“, тој го отвора суштинското прашање: што се случува кога државата донесува нови закони, но истовремено не обезбедува пари, луѓе и институционална заштита за нивна примена.

Петковска предупредува дека судскиот систем веќе подолго време е во колапс и дека е прашање на време кога ќе стане целосно нефункционален. Последиците не се апстрактни. Предметите се натрупуваат, постапките траат подолго, трошоците за граѓаните растат, а постојните судии, обвинители и судски службеници работат под сè поголем притисок.

Најсилната потврда на ова предупредување не доаѓа од опозиција или невладина организација, туку од Европската комисија. Во Извештајот за владеењето на правото за 2026 година се наведува дека мешањето и притисокот од другите гранки на власта предизвикуваат сериозна загриженост, додека независноста на судството и автономијата на обвинителството се поткопуваат со недоволното финансирање.

Бројките го покажуваат размерот на институционалното запоставување. Законот предвидува судскиот систем да добива средства во висина од 0,8 проценти од БДП, но во Буџетот за 2026 година биле обезбедени само 0,28 проценти. За Јавното обвинителство, наместо законски предвидените 0,4 проценти од државниот буџет, биле издвоени 0,21 процент. Тоа значи дека државата сама не ги почитува финансиските правила што ги донела за заштита на независноста на правосудството.

Недоволниот буџет не значи само пониски плати или одложена набавка на компјутери. Тој директно произведува недостиг од судии, обвинители, стручни соработници, записничари и административен кадар. Европската комисија го оценува недостигот од персонал како еден од најкритичните проблеми на системот и предупредува дека нема нова генерација кандидати што поминува низ почетната обука.

Во 2025 година биле распоредени 97 дипломирани кандидати од осмата генерација на Академијата за судии и јавни обвинители. Но следниот циклус е прекинат поради финансиски ограничувања. Ако нема континуирана обука, пензионирањата и заминувањата нема со кого да се надоместат. Така кадровскиот проблем престанува да биде привремена празнина и станува структурна блокада што ќе се чувствува со години.

Токму тука е главната политичка контрадикција. Владата го претставува донесувањето нов Закон за Судскиот совет како основа за посилен, независен и транспарентен систем. Министерството за правда тврди дека со новите критериуми ќе се зајакне професионалноста и довербата. Но законите не можат да пополнат празни судници, да обучат нови судии без Академијата или да ги решат предметите што се трупаат поради недостиг од кадар.

Како што посочува Петковска во интервјуто на Маглешов, „донесувањето нови закони, само по себе, не е гаранција за подобро правосудство“. Нејзината оценка оди во центарот на проблемот: Македонија со години ги менува прописите, но истите слабости остануваат затоа што институциите немаат доволно ресурси, волја и интегритет за доследна примена.

Новиот закон, според тоа, може да ја подобри процедурата за избор или разрешување членови на Судскиот совет, но не може да ја замени материјалната независност. Судство што финансиски зависи од политичката волја на извршната власт не е целосно независно, дури и кога неговите закони на хартија се усогласени со европските препораки.

Дополнителен ризик создава политичкиот јазик со кој власта зборува за судиите и обвинителите. Премиерот Христијан Мицкоски во официјално владино соопштение изјави дека на „корумпираните судии и обвинители ќе им се случи народ“, а во други настапи јавно кажуваше кои предмети очекува да ги отвори новиот државен јавен обвинител.

Правото на политичарите да го критикуваат судството не е спорно. Но кога претставници на извршната власт јавно означуваат судии како корумпирани, најавуваат „прочистување“ или му поставуваат приоритети на обвинителството, се создава притисок врз институциите што според Уставот треба да постапуваат независно. Европската комисија токму ваквите јавни пораки ги посочува како ризик за поделбата на власта и за автономијата на обвинителството.

Ова не значи дека судството не треба да одговара за корупција, непрофесионалност или намерно одолжување. Напротив, одговорноста е неопходна за враќање на довербата. Но одговорноста мора да се утврдува во законски и транспарентни постапки, со докази и образложени одлуки, а не преку политички пресуди изречени на прес-конференции.

Дури и Судскиот совет, кој треба да биде клучниот чувар на независноста, продолжува да се соочува со критики за нетранспарентност. Блупринт групата за реформи во правосудството во април реагираше откако Советот ја исклучил јавноста од постапка поврзана со пресуда на Европскиот суд за човекови права, оценувајќи дека таквата практика ја поткопува правната сигурност и довербата.

Тоа покажува дека кризата не може да се објасни само со притисокот од Владата. Дел од одговорноста е и во самите правосудни институции, кои често реагираат затворено, недоволно ги образложуваат одлуките и не воспоставуваат видлива одговорност за пропустите. Независноста не значи заштита од јавен надзор, туку слобода од политичка контрола заедно со обврска за професионална и јавна отчетност.

Постапката за разрешување на државниот јавен обвинител е уште еден пример за судирот меѓу политичката моќ и институционалната автономија. Европската комисија оценува дека процесот открил ризик од политизација и слабости во правилата, особено поради негативното мислење на Советот на јавните обвинители и нејасностите околу фактичката и правната основа.

Истовремено, јавната доверба продолжува да паѓа. Според податоците наведени во извештајот на Европската комисија, само 21 процент од граѓаните и 19 проценти од компаниите сметаат дека судовите и судиите се независни. Една година претходно, процентите биле 28 и 26. Политичкиот и економскиот притисок се наведуваат како главни причини за недовербата.

Овие проценти не се само оценка за угледот на судиите. Тие покажуваат дека мнозинството граѓани не веруваат дека во судница ќе бидат третирани еднакво со политички моќен функционер, богат бизнисмен или добро поврзана личност. Кога таквата перцепција станува доминантна, судството ја губи својата најважна општествена функција – да биде место каде моќта се ограничува со закон.

Особено штетна е комбинацијата од бавни постапки и политички селективна правда. Измените на Кривичниот законик од 2023 година доведоа до намалување на казните и скратување на роковите за застарување кај дел од злоупотребите на службената положба. Европската комисија оценува дека дополнителните корекции не го решиле проблемот и дека продолжува чувството на неказнивост кај високопрофилните случаи.

Кога судските постапки траат предолго, а законските рокови за застарување се пократки, системот создава правна предност за обвинетите што имаат ресурси да ја одолжуваат постапката. Така кадровскиот недостиг, нискиот буџет и слабата законска рамка не се одделни проблеми. Тие заедно произведуваат механизам во кој најсложените и политички најчувствителните предмети најлесно пропаѓаат.

Анализата на БИРН и интервјуто на Маглешов ја погодуваат суштината: граѓаните ја плаќаат цената за системот што државата формално го реформира, а практично го остава без средства и кадар.

Владата може да ги менува законите, да најавува ветинг, прочистување или нови институционални модели, но не може уверливо да зборува за независно судство додека издвојува едвај нешто повеќе од една третина од законски предвидениот судски буџет. Не може да бара брза правда без да обезбеди нови судии и обвинители. И не може да ја гради довербата со јавни квалификации за конкретни носители на правосудни функции.

Судството не се приближува до колапс затоа што нема доволно реформи на хартија. Се приближува затоа што реформите не се проследени со пари, кадар, политичка воздржаност и институционална одговорност. Без тие четири услови, секој нов закон ќе остане уште еден документ што треба да прикрие дека системот се празни побрзо отколку што се обновува.