Светски ден против трговија со луѓе, што значи тоа за Македонија

Последните целосни податоци покажуваат пет идентификувани жртви во 2025 година, меѓу нив два случаи на трговија со дете. Зад официјалната бројка остануваат 24 претпоставени жртви, стотици лица во ризик и сè поизразено регрутирање преку интернет.

Македонија го одбележува Светскиот ден против трговијата со луѓе, 30 јули, со пет официјално идентификувани жртви во текот на 2025 година: четири жени и еден маж. Две лица биле жртви на сексуална експлоатација, едно на незаконско посвојување, едно на питачење и едно на присилен брак. Извештајот за човековите права на Македонското здружение на млади правници ги издвојува незаконското посвојување и присилниот брак како два случаи на трговија со дете.

Бројката од пет жртви, сепак, не ја покажува вистинската големина на криминалот. Таа покажува само колку лица државниот систем успеал формално да ги препознае. Во истиот период биле евидентирани уште 24 претпоставени жртви, од кои 19 жени и пет мажи. Тоа се лица кај кои биле забележани показатели за можна експлоатација, но постапката не завршила со формална идентификација како жртва.

И официјалните извештаи откриваат колку е тешко јавноста да добие единствена и разбирлива слика. Народниот правобранител наведува 24 претпоставени жртви на национално ниво, а во посебниот дел за мобилните тимови се регистрирани 35 претпоставени жртви, една идентификувана жртва и уште 366 лица во ризик. Не е објаснето дали и во колкав обем овие категории се преклопуваат, поради што бројките не смеат едноставно да се собираат.

Годишниот извештај на Националната комисија за 2025 година бил ставен како посебна точка на дневниот ред на владината седница од 30 јуни 2026 година. На јавно достапната страница, сепак, тој е само наведен како точка 124, без објавена табела од која граѓаните би можеле да видат колку жртви се деца, како биле регрутирани, колку случаи стигнале до обвинение и колку завршиле со правосилна пресуда.

ПЕТ ИДЕНТИФИКУВАНИ, НО ДЕСЕТИЦИ ВО СИВАТА ЗОНА

Малиот број формално идентификувани жртви не значи дека трговијата со луѓе се намалува. Голем дел од експлоатацијата се случува зад затворени врати, во семејството, во неформалната економија или преку комуникација што почнува на мобилен телефон. Жртвата може со месеци да не се препознае како жртва, особено кога сторителот е партнер, роднина, работодавач или лице од нејзината непосредна околина.

Долгорочните податоци покажуваат дека децата остануваат најизложени. Според статистиката на Националната комисија за периодот од 2001 до 2021 година, децата сочинувале 70 проценти од сите идентификувани жртви во земјата, со просечна возраст од 15 години. Ова не е процент за 2025 или 2026 година, но покажува дека малолетниците со години се структурно најранливата група, особено децата од сиромашни и дискриминирани заедници и децата без соодветна родителска грижа.

Во 2026 година регрутирањето сè почесто не почнува на улица или на граничен премин, туку со известување на телефонот. Советот на Европа предупредува дека во Македонија веќе се регистрирани случаи во кои деца биле регрутирани и експлоатирани преку интернет. Сторителите користат социјални мрежи, апликации, платформи за игри и лажни профили, а методите се движат од постепено стекнување доверба до сексуална уцена и директна закана.

Понудата може да изгледа како добро платена работа во странство, можност за фотографирање, романтична врска или обична комуникација со нов интернет-пријател. Откако ќе добијат лични фотографии, документи, адреса или други чувствителни податоци, трговците можат да преминат кон уцена, закани и контрола. Лажните огласи за работа и профилите што ветуваат брза заработка се особено опасни за младите, невработените и луѓето кои сакаат да заминат во странство.

Глобалната кампања на УНОДЦ за 30 јули 2026 година е насочена токму кон жртвите принудени да работат во центри за интернет-измами. Тоа покажува дека дигиталниот простор повеќе не служи само за регрутирање: тој може да стане и место на самата експлоатација, каде жртвите под принуда измамуваат други луѓе.

Првите шест месеци од 2026 година покажуваат дека сексуалната експлоатација не е единствената форма на трговија со луѓе. Во рамките на меѓународната операција „Глобал чејн“, спроведена во јуни, МВР отвори истрага поврзана со сомнение за трговија со луѓе преку присилно питачење. Во друг предмет беше поднесена кривична пријава против шест лица осомничени за трговија со дете преку организирање незаконско посвојување. И двата предмета се во постапка, па осомничените се сметаат за невини додека вината не биде докажана со правосилна пресуда.

ЕКСПЛОАТАЦИЈАТА СКРИЕНА ЗАД „НОРМАЛНА“ РАБОТА

Трудовата експлоатација потешко се препознава затоа што често изгледа како тежок, но доброволно прифатен работен однос. Границата е премината кога работникот е измамен за условите, не добива плата, му се одземаат документите, постојано е надгледуван или не смее да го напушти работното место.

Во периодот од 2017 до 2025 година во Македонија биле идентификувани 52 жртви на трговија со луѓе за трудова експлоатација, меѓу кои седум лица присилувани да питачат. Како најризични дејности се издвојуваат градежништвото, земјоделството, угостителството и неформалната работа.

Во 2025 година Државниот инспекторат за труд, во координација со МВР, спровел 285 вонредни надзори во ризични дејности. Најмногу контроли имало во објектите за сместување и исхрана, градежништвото, забавата и услужните дејности. Изречени биле опомени, платни налози и две забрани за работа, а била поднесена и една кривична пријава. Овие мерки не значат дека секоја утврдена работничка повреда била трговија со луѓе, но покажуваат каде институциите го бараат ризикот од експлоатација.

Одговорот на прашањето колку истраги завршуваат со осудителна пресуда не може прецизно да се извлече од објавената статистика за 2025 година. Јавното обвинителство наведува 100 пријавени лица, 82 обвинети и 27 лица за кои биле донесени пресуди во рамките на целата глава од Кривичниот законик за дела против човечноста и меѓународното право. Во истата статистика заедно се водат криумчарењето мигранти, трговијата со луѓе и трговијата со деца, па не може да се утврди колку од 27-те пресуди се однесуваат конкретно на трговија со луѓе.

Последната меѓународно споредлива статистика, за 2024 година, покажува шест истраги против 22 осомничени лица, обвиненија против 20 лица и осуди за четворица трговци. Овие бројки не претставуваат единствена група предмети што се движела од истрага до пресуда во истата календарска година, бидејќи судските постапки често траат повеќе години. Сепак, тие го покажуваат тесното грло меѓу откривањето, обвинението и конечната судска одлука.

Во јули 2025 година во Обвинителството за гонење организиран криминал и корупција беше отворена првата специјализирана просторија за сослушување деца-жртви и сведоци на трговија со луѓе. Просторот овозможува детето да не се сретне со осомничениот и разговорот да се води во средина приспособена на неговата возраст, со помал ризик од дополнителна траума.

Петте жртви идентификувани во 2025 година биле сместени во Центарот за жртви на трговија со луѓе или во Центарот за жртви на семејно насилство. За нив биле изработени индивидуални планови, со здравствена и правна заштита и подготовка за реинтеграција и ресоцијализација. Помош и поддршка, според извештајот, им била обезбедена и на 24-те претпоставени жртви.

Но, инфраструктурата останува недовршена. Објектите определени за дневно и привремено прифаќање на жртвите не ги исполнувале потребните стандарди, а до крајот на 2025 година не била направена ниту проценка на имотот како основа за негова реконструкција. Во исто време, Националната единица за сузбивање трговија со луѓе и криумчарење мигранти продолжила да работи без трајно системско решение, со дел од полицајците времено распоредени од други организациски единици.

Националниот акциски план го опфаќаше периодот од 2021 до 2025 година, додека во јуни 2026 година новата стратегија и придружните акциски планови сè уште биле во фаза на финализирање. Македонија така го дочекува 30 јули со активности, обуки и поединечни истраги, но и без едноставна јавно достапна статистика што ќе ги поврзе идентификуваните и претпоставените жртви, децата, видовите експлоатација, обвиненијата, пресудите, обесштетувањето и долгорочното закрепнување.

Петте формално препознаени жртви се луѓето до кои системот стигнал. Бројката што недостига е бројот на оние што сè уште не се препознаени како жртви, немаат пристап до засолниште и никогаш не стигнале до обвинителството или до судот.