Интерпелација падна, но ова ќе го следи Тошковски цел живот

Собранието повторно ја отфрли интерпелацијата за работата на министерот за внатрешни работи Панче Тошковски. Со 58 гласа „против“ и 19 „за“, владејачкото мнозинство му ја обезбеди потребната политичка поддршка да остане на функцијата.

Но собраниското гласање не може да ги избрише настаните што го одбележаа неговиот двегодишен мандат.

Од трагедијата во Кочани и обвиненијата против полициски службеници, преку растечкиот број жртви во сообраќајот, бегството на осомничени функционери и пропустите на границите, до огромните количества канабис што излегоа од системот на легално производство, критиките кон Тошковски не се сведуваат само на партиски говори.

Дел од слабостите се потврдени од обвинителството, Државниот завод за ревизија, Народниот правобранител и Европската комисија.

Тоа не значи дека сите проблеми во полицијата ги создал Тошковски. Тој наследи институција со застарена опрема, политички влијанија, недоволна обука, слаби бази на податоци и повеќегодишни кадровски и организациски проблеми.

Но по две години на функцијата, веќе не е доволно секој нов скандал да се објаснува со наследениот систем. Министерот се оценува според тоа дали ги отстранил слабостите, дали воспоставил превенција и дали институцијата постапува еднакво пред да се случи трагедија, а не само откако јавноста ќе побара одговорност.

Кочани е најтешкиот товар на мандатот

Пожарот во дискотеката „Пулс“ во Кочани е настанот по кој најмногу ќе се оценува мандатот на Тошковски.

На 16 март 2025 година во објектот загинаа 63 лица, а 223 беа повредени. Трагедијата откри систем во кој институционалните контроли, дозволите и полициското постапување со години не обезбедиле елементарна безбедност.

По истрагата во која беа опфатени 27 полициски службеници, Обвинителството поднесе обвинение против 13 полицајци за тешки дела против општата сигурност.

Тоа не е политичка квалификација на опозицијата, туку обвинителски акт што потврдува дека во полицискиот систем постојат сериозни сомнежи за кривична одговорност.

Тошковски не е обвинет во предметот и неговата лична кривична одговорност не може да се претпоставува. Но политичката одговорност на министерот е поширока од кривичната.

Тој раководеше со МВР повеќе од една година пред трагедијата, најпрво во техничката, а потоа и во редовната Влада. Во тој период објектот продолжил да работи, а полициските механизми не го спречиле ризикот.

Аргументот дека проблемите биле создавани со децении е точен, но не е доволен. Промената на власта не служи само за новото раководство да ги опише пропустите на претходното, туку за да ги открие и отстрани.

Самиот Тошковски по трагедијата призна дека на полицијата ѝ се неопходни огромни реформи поради големиот број осомничени службеници.

Таквото признание е важно, но истовремено е и оценка за системот со кој тој управува. Прашањето е зошто размерите на проблемот мораа да станат видливи дури откако беа изгубени десетици млади животи.

Сообраќаен хаос што со години се казнуваше рачно

Втората голема слабост е безбедноста во сообраќајот.

Во 2024 година на македонските патишта загинаа 142 лица, повеќе отколку во 2021, 2022 и 2023 година. Бројот на незгоди и повредени, исто така, се зголемуваше.

Државниот завод за ревизија утврди дека мерките на надлежните институции не биле доволно ефикасни за намалување на жртвите. Државата немала нова национална стратегија за безбедност во сообраќајот по 2020 година, не ги мерела ефектите од кампањите и немала целосно функционални и усогласени бази на податоци.

МВР немало техничка можност да ги користи сите податоци за незгодите за планирање контроли. Не бил воспоставен ниту целосниот регистар на возила, иако законската обврска постоела.

Особено поразителен е фактот што системот „Безбеден град“ бил поставен и одржуван со години, но не се користел за автоматско документирање и санкционирање на прекршоците поради неприспособена законска регулатива.

Тошковски конечно го стави системот во практична употреба во 2026 година. Првичните резултати покажуваат значително намалување на прекршоците, повредените и загинатите во подрачјата каде што работат камерите.

Тоа е конкретен позитивен резултат на неговиот мандат и не треба да се негира.

Но успехот на „Безбеден град“ истовремено покажува колку долго државата толерирала масовно непочитување на прописите. Во тест-периодот камерите регистрираа десетици илјади прекршоци за само неколку часа.

Системот не создаде нов сообраќаен хаос. Тој само го документираше хаосот што претходно не бил ефикасно контролиран.

Затоа Тошковски има заслуга за неговото активирање, но не може да ја избегне одговорноста за фактот што во првиот дел од неговиот мандат бројот на жртвите остана висок, а институционалната реакција повторно дојде откако состојбата стана неодржлива.

Кривичните пријави не се исто што и правосилни резултати

Тошковски својата одбрана ја темели врз статистиките за расчистени кривични дела и зголемениот број постапки за корупција и економски криминал.

Според податоците што ги презентираше МВР, во 2025 година биле регистрирани 17.972 кривични дела, а стапката на расчистеност достигнала 67,2 проценти.

Министерството тврди дека бројот на процесуирани дела од областа на корупцијата и економскиот криминал пораснал од 126 во 2023 на 290 во 2025 година. Пријавената штета во овие предмети достигнала стотици милиони евра.

Тоа се значајни оперативни показатели. Тие покажуваат дека полицијата отвора повеќе предмети, поднесува повеќе пријави и открива посложени финансиски случаи.

Но кривичната пријава е почеток, а не крај на борбата со криминалот.

За успешна политика се потребни квалитетни истраги, обвиненија што ќе опстанат пред суд, правосилни пресуди и враќање на украдениот имот. Токму тука Европската комисија продолжува да нотира ограничен напредок.

Во 2024 година биле спроведени само 18 финансиски истраги паралелно со предмети за организиран криминал и перење пари. Европската комисија повторно побара подобар биланс на истраги, обвиненија и пресуди, повеќе конфискации и зајакнување на човечките и техничките капацитети.

Дел од одговорноста за овие резултати е кај обвинителството и судовите. Тошковски со право посочува дека МВР не може само да донесе обвинение или пресуда.

Но министерот не може истовремено секоја поднесена кривична пријава да ја претставува како свој конечен успех, а секој неуспешен епилог да го припишува исклучиво на обвинителството и судството.

Квалитетот на полициската истрага е основата врз која продолжува целиот процес.

Пет тони ја преминаа границата, 40 тони беа откриени дома

Случајот со медицинскиот канабис е најдобар пример за двојната слика на мандатот.

Во Србија беа запленети пет тони марихуана за кои тамошните обвинители утврдија дека потекнуваат од Македонија. Потоа македонската полиција во неколку компании откри околу 40 тони канабис и растителна маса што биле произведувани или чувани спротивно на пропишаните правила.

Заплената е голем оперативен успех. МВР и обвинителството отворија истраги, беа осомничени повеќе лица, а контролите беа проширени и врз други компании.

Но размерот на заплената истовремено покажува дека контролниот систем претходно не функционирал.

Десетици тони канабис се акумулирале во компании со дозволи за медицинско производство, а најмалку пет тони, според досегашните истраги, биле пренесени во соседна држава.

Одговорноста не е само на МВР. Во издавањето и контролата на лиценците учествуваат здравствените институции, а во надзорот на границата има улога и Царинската управа.

Сепак, полицијата е централната институција за откривање шверц и организиран криминал.

Европската комисија уште пред големата заплена предупреди дека меѓуминистерската комисија за дроги не функционира, дека нема акциски план за стратегијата и дека нивото на заплени во 2024 година останало многу ниско.

Затоа полициската акција не треба да се претставува само како приказна за ефикасно откривање. Таа е и доказ колку долго голем криминален ризик останал надвор од институционалната контрола.

Границата не важеше еднакво за сите

Во мандатот на Тошковски се случија неколку случаи што ја нарушија довербата дека полициските и граничните процедури важат еднакво за секој граѓанин.

Во август 2024 година делегација поврзана со претседателот на Собранието, Африм Гаши, ја премина границата кај Блаце без сите лица и возила да бидат правилно евидентирани. МВР отвори дисциплински постапки против шестмина полицајци.

Истиот месец, припадник на обезбедувањето на Гаши предизвика сериозен инцидент на скопскиот аеродром при контролата на косовската претседателка Вјоса Османи. МВР поднесе кривична пријава и го суспендираше службеникот.

Во декември 2024 година поранешниот вицепремиер Артан Груби ја напушти државата преку Косово во период кога институциите веќе постапуваа по предметот за Државната лотарија. МВР поднесе кривична пријава и суспендираше граничен полицаец, а беше отворена истрага дали станува збор за невнимание или организирано помагање.

Во сите три случаи Министерството реагираше откако пропустите излегоа во јавноста. Имаше суспензии, дисциплински постапки и кривични пријави.

Но повторувањето на инциденти поврзани со високи политички функционери создаде впечаток дека контролата попушта кога на границата или на аеродромот ќе се појави политичка моќ.

Задачата на професионалната полиција не е само подоцна да го казни службеникот што попуштил. Таа треба да создаде систем во кој службеникот нема да се чувствува принуден да отстапи од процедурата пред политички функционер или неговото обезбедување.

Жените останаа без навремена заштита

Посебно сериозни се наодите за полициското постапување во случаи на семејно и родово базирано насилство.

Народниот правобранител во извештајот за 2025 година утврди дека полицијата во конкретен случај не постапила согласно законските обврски, иако блиски лица претходно пријавувале закани, навреди и физичко насилство. Случајот завршил со убиство на жена.

Правобранителот оцени дека полициските службеници не се доволно обучени за процена на ризикот и заштита на жртвите и побара итна дополнителна едукација.

И по фемицидот во Велес, граѓанските организации предупредија дека пријавите и опасноста од насилникот не биле третирани со потребната сериозност.

Одговорноста во таквите случаи е поделена меѓу полицијата, обвинителството, судовите и центрите за социјална работа. Но полицијата најчесто е првата институција до која стигнува повикот за помош.

Во 2025 година МВР предложи и законски измени што, според организациите за заштита на жените, можеле да го отежнат одземањето оружје од насилниците. По јавните реакции, Министерството ги повлече спорните решенија.

Во 2026 година Тошковски најави нови измени, итни мерки за одвојување на насилникот, 24-часовни дежурства и набавка на полициски камери.

Тоа е потребна промена. Но повторно доаѓа по случаи во кои институционалната реакција задоцнила со трагични последици.

Полиција со стари возила, слаба обука и неспроведени препораки

Народниот правобранител утврди и пошироки организациски слабости во полициските станици.

Во дел од нив возилата биле стари, оштетени и недоволни. Униформите и заштитната опрема не биле обновувани со години, а службеното оружје било застарено.

Специјализираните обуки за работа со деца, жртви на семејно насилство и други ранливи категории биле ретки. Во некои станици со години немало годишни планови за обука.

Од 26 анализирани препораки на превентивниот механизам, само осум биле целосно спроведени, две делумно, а 16 воопшто не биле реализирани.

Значителен дел од ваквата состојба е наследен. Не може од министер кој управува две години да се очекува веднаш да ги поправи сите слабости создавани со децении.

Во мандатот на Тошковски почна набавка на нови возила и опрема, а беа најавени и законски и организациски реформи.

Но токму затоа неговиот отчет не смее да се заснова само на бројот на акции и кривични пријави. Потребно е да покаже колку полициски станици се модернизирани, колку службеници се обучени, колку препораки се спроведени и дали контролата врз професионалното постапување функционира.

Партиска полиција или само партиска реторика?

Левица и СДСМ го обвинуваат Тошковски дека ја претворил полицијата во партиска институција, дека применува селективна правда и дека поставува партиски кадри.

Таквите тврдења се политички обвинувања и не може автоматски да се третираат како докажани факти.

МВР во мандатот на Тошковски поднесе пријави и против лица блиски до власта, суспендираше полициски службеници и учествуваше во меѓународни акции со Европол, Интерпол и соседните држави.

Европската комисија ја оцени оперативната соработка со Европол како добра. Македонските институции учествувале во 94 европски оперативни акции и биле ко-лидери во шест.

Но перцепцијата за селективност не се создава само од бројот на поднесени пријави. Таа се создава и од начинот на кој министерот комуницира за предметите, од брзината на постапувањето и од тоа дали исти стандарди важат за политичките противници и за носителите на власта.

Кога полициски пропусти се повторуваат околу функционери, кога осомничено лице ја напушта државата, а кога министрите однапред најавуваат случаи и виновници, довербата во професионалноста на системот се намалува.

Тошковски не успеа убедливо да покаже дека полицијата е целосно извадена од партиските пресметки.

Многу акции, но системот сè уште реагира по трагедијата

Двегодишниот мандат на Панче Тошковски не може чесно да се опише како период во кој ништо не било направено.

МВР има повеќе истраги за економски криминал и корупција. Соработката со Европол е добра. „Безбеден град“ почна да покажува резултати. Запленети се рекордни количества дрога. Беа суспендирани службеници и отворени постапки за повеќе сериозни пропусти.

Но тоа не е целата слика.

Полицијата не го спречи системот што заврши со пожарот во „Пулс“. Жртвите во сообраќајот растеа пред да почне автоматското санкционирање. Осомничен функционер ја напушти државата преку граница. Политички делегации минуваа без целосна евиденција. Десетици тони канабис излегоа од контролираниот медицински систем. Народниот правобранител утврди незаконско полициско непостапување во случај што завршил со фемицид.

Заедничката нишка е дека МВР често реагираше откако ќе се случеше скандалот, бегството, заплената или трагедијата.

Полицијата не смее да биде само институција што добро ги документира последиците. Нејзината основна задача е да ги спречува.

Собраниското мнозинство може да ја отфрли интерпелацијата и да му обезбеди политички опстанок на министерот. Но не може со гласање да ги поништи наодите на обвинителството, ревизорите, Народниот правобранител и Европската комисија.

Тошковски има оперативни резултати со кои може да се брани. Но по две години не покажа дека успеал да го претвори МВР во стабилен, превентивен и целосно професионален систем.

Затоа неговиот мандат не може да се оцени како успешен.

Интерпелацијата падна. Прашањата за одговорноста останаа.