Ормутскиот Теснец го држи светот во неизвесност: што ќе се случи со цените ако испораките запрат?

Нафтата ја започна неделата над 90 долари за барел, бродскиот сообраќај е драстично намален, а Македонија како увозно зависна економија може брзо да го почувствува ударот преку горивата, транспортот и храната

Светските пазари влегоа во новата недела со поглед насочен кон тесниот морски премин меѓу Иран и Оман. Нафтата во понеделникот се искачи над 90 долари за барел, првпат од почетокот на јуни, откако новите напади врз танкери и продолжувањето на судирот повторно го зголемија стравот од подолг прекин на испораките низ Ормутскиот Теснец. Само неколку дена претходно, Брент се тргуваше над 84 долари, што покажува колку брзо воениот ризик се претвора во повисока цена на енергијата.

За Македонија, главната опасност не е само дали ќе има доволно гориво на бензинските станици. Подолгата нестабилност може да отвори нов инфлациски бран преку дизелот, транспортот, земјоделството, производството и увозот на храна. Цената на еден барел нафта нема веднаш да ја промени секоја цена во продавниците, но ако високите нивоа се задржат, ударот постепено се пренесува низ целата економија.

Низ теснецот минува секој петти барел нафта во светот

Ормутскиот Теснец е најважната енергетска точка на светската карта. Во првата половина од 2025 година низ него дневно поминувале околу 20,9 милиони барели нафта и нафтени деривати. Тоа е приближно една петтина од светската потрошувачка на течни горива и околу една четвртина од нафтата што се транспортира по морски пат. Низ истиот коридор минува и значителен дел од глобалната трговија со течен природен гас, пред сè од Катар.

Теснецот формално не мора да биде целосно затворен за да предизвика ценовен шок. Доволни се напади врз бродови, повисоки осигурителни премии, одбивање на екипажите да пловат и забавување на товарењето во пристаништата. Според податоците на ЛСЕГ, во неделата низ теснецот поминале само четири пловила, наспроти осум претходниот ден. Од четвртокот не бил забележан ниту еден танкер со течен природен гас, додека натоварени катарски бродови чекале во Персискиот Залив.

Тоа значи дека пазарот веќе не реагира само на заканата од можен прекин. Намалениот сообраќај почнува да создава реални проблеми во физичката испорака. Нафтата за брза испорака стана значително поскапа од договорите за подоцнежните месеци, сигнал дека трговците очекуваат недостиг или послаба достапност во блиска иднина.

Доколку сообраќајот целосно запре, првиот удар ќе го почувствуваат земјите што директно увезуваат нафта од Персискиот Залив. Но, цената ќе порасне и за државите што купуваат гориво од други извори. Нафтата и дериватите се тргуваат на поврзани светски пазари. Кога недостигаат милиони барели од еден регион, купувачите се натпреваруваат за преостанатите количини од Европа, САД, Африка и другите производители.

Каква е состојбата во Македонија?

Македонија нема домашно производство што може да ја изолира од ваков шок. Во 2024 година во земјата не била увезена сурова нафта за преработка и немало домашно производство на нафтени деривати. Вкупниот увоз на деривати изнесувал околу 1,31 милион тони, од кои 888.837 тони биле дизел, а 174.549 тони бензин. Околу 86 проценти од увозот доаѓал од Грција, а дополнителни 10,5 проценти од Бугарија.

Ова не значи дека Македонија директно ја купува целата нафта од земјите во Персискиот Залив. Но, рафинериите и трговците од кои се снабдува земјата работат според цените на медитеранскиот и светскиот пазар. Затоа поскапувањето на нафтата се пренесува и врз дериватите што пристигнуваат преку Грција и Бугарија.

Најбрзо реагираат бензинот, дизелот, авионското и маслото за домаќинство. Регулаторната комисија ги утврдува највисоките малопродажни цени според берзанските котации на дериватите, курсот на доларот, транспортните трошоци, акцизите и другите давачки. Редовна пресметка се прави секоја недела, но Регулаторната комисија може да донесе и вонредна одлука ако пазарното движење создава промена од најмалку два денари по литар. Тоа овозможува глобалниот ценовен удар да стигне до македонските бензински станици за само неколку дена.

Следни на удар се компаниите што зависат од дизелот. Во Македонија дизелот учествува со речиси 74 проценти во домашната потрошувачка на нафтени деривати. Повисоката цена веднаш ги зголемува трошоците на камионскиот превоз, автобусите, такси-компаниите, градежништвото, земјоделската механизација и доставата на производи.

Потоа следува храната. Земјоделците плаќаат повеќе за обработка на земјата, наводнување и транспорт. Преработувачите имаат повисоки трошоци за производство, ладење, пакување и дистрибуција. Маркетите плаќаат поскап превоз, а дел од увозните производи доаѓаат со зголемени логистички и осигурителни трошоци.

Затоа ценовниот шок не се појавува одеднаш. Горивата можат да поскапат во рок од неколку дена, транспортните услуги во следните недели, а храната и останатите производи постепено во наредните месеци. Истражувањата на Меѓународниот монетарен фонд покажуваат дека преносот на нафтените шокови врз инфлацијата е посилен во европските економии во развој отколку во развиените држави, особено кога инфлацијата веќе е покачена.

Државата има неколку механизми, но ниту еден не може целосно да ја поништи светската цена. Македонија располага со задолжителни резерви од околу 138,9 милиони литри дизел, 32,1 милион литри бензин и 10,8 милиони литри екстра лесно масло. Тие можат да се активираат само со одлука на Владата во услови на енергетска криза или сериозно нарушување на снабдувањето. Нивната основна цел е да спречат физички недостиг, а не долгорочно да одржуваат ниски цени.

Владата може привремено да интервенира и преку акцизите, даноците или другите давачки што влегуваат во цената на горивото. Но, општото намалување на даноците е скапа мерка што им помага и на домаќинствата и на најголемите потрошувачи. Поодржлива заштита би била насочена помош за јавниот превоз, земјоделците, транспортните компании што доставуваат основни производи и домаќинствата со ниски приходи.

Потребни се и засилен надзор на залихите, редовно објавување на состојбата со увозот и контрола дали компаниите ги зголемуваат цените во согласност со реалните трошоци. Продуктоводот Солун – Скопје може да ја подобри сигурноста и брзината на снабдувањето, но не може да ја заштити земјата од глобално поскапување на дизелот.

Македонија во моментов има стабилни резерви и повеќе можни извори за увоз, но вистинскиот ризик е времетраењето на кризата. Неколкудневна нестабилност може да донесе краток скок на цените. Прекин што ќе трае со недели би се претворил во поскап транспорт, поскапо производство и нов притисок врз секој семеен буџет.