Skip to content
Резултатите од ПИСА 2025 повторно го отворија истото прашање кое Македонија го слуша веќе со години: зошто нашите ученици знаат толку малку во однос на она што се очекува од нив на возраст од 15 години?
Но овојпат има уште поважно прашање.
Зошто, и покрај серијата реформи, стратегии, нови концепции, препораки и предупредувања од меѓународните организации, резултатите повторно не покажуваат суштински пресврт?
Македонските ученици во ПИСА 2025 имаат 379 поени по математика, 354 поени по читање и 377 поени по природни науки. Во однос на 2022 година, резултатот по математика е понизок, додека резултатите по читање и природни науки се приближно на истото ниво. ОЕЦД притоа експлицитно наведува дека во периодот 2022–2025 јазот меѓу најдобрите и најслабите ученици се зголемил во сите три области.
Тоа веќе не изгледа како случаен неуспех на една генерација.
Повеќе личи на хроничен проблем на образовниот систем.
ПИСА не прашува само „колку знаеш“
Прво треба да се разбере што всушност мери ПИСА.
Тоа не е класичен школски тест на кој ученикот треба да покаже колку лекции запаметил.
Во математиката ПИСА ја мери способноста ученикот математички да размислува и да примени математика за решавање проблеми во реален контекст.
Во читањето се мери способноста да се разбере, користи, оцени и интерпретира текст, односно ученикот да може да дојде до информација, да ја поврзе, да размислува за неа и да ја употреби.
А во природните науки, ПИСА 2025 оди уште подалеку: ученикот треба да објасни научна појава, критички да процени научно истражување и податоци, како и да пронајде, оцени и употреби научни информации за носење одлуки.
Значи, ПИСА во голема мера го тестира токму она што современото образование би требало да го развива: разбирање наместо меморирање, примена наместо репродукција, критичко мислење наместо повторување на готов одговор.
И тука почнува македонскиот проблем.
Ако наставата учи за тестот, а ПИСА бара да се мисли
ОЕЦД уште пред неколку години го идентификуваше едно од клучните системски несогласувања во македонското образование: националните наставни стандарди и очекувањата за учење не се доволно кохерентни.
Во една од своите анализи ОЕЦД констатира дека наставните програми се развивале во различни периоди и според различни образовни принципи. Како пример ја наведува математиката, каде што очекувањата за учениците во деветто и десетто одделение не се целосно усогласени.
Уште позначајно, ОЕЦД констатира дека дел од наставните програми се премногу фокусирани на фактичко знаење, наместо на компетенции како критичко мислење.
Токму тоа е суштинската разлика меѓу „ученик кој знае лекција“ и „ученик кој знае да го употреби знаењето“.
А ПИСА го мери второто.
Проблемот не е само во наставните програми
Би било премногу едноставно целата вина да се префрли врз наставните програми.
Затоа што истражувањата на ОЕЦД покажуваат дека проблемот е поширок.
Во Македонија долго време постои слабост во оценувањето на учениците.
ОЕЦД констатира дека оценките што учениците ги добиваат во училиштата не секогаш даваат реална слика за нивното знаење. Причината е што наставниците немаат доволно јасни и усогласени национални стандарди според кои би можеле да проценат што ученикот навистина знае и умее.
Уште позагрижувачки е податокот дека ОЕЦД забележал дека во Македонија мнозинството 15-годишници не можат да извршат основни когнитивни задачи на ПИСА, иако истите тие ученици во училиште добиваат високи оценки.
Тоа е огромен системски аларм.
Ако ученикот има петка, а не може да го покаже основното знаење што го очекува меѓународниот стандард, тогаш проблемот не може да биде само кај ученикот.
Проблемот е и во тоа како го учиме и како го оценуваме.
Наставникот е клучот, а системот тука има сериозна слабост
Следното прашање е: кој треба да ја промени наставата?
Наставникот.
Но и тука податоците не се охрабрувачки.
ОЕЦД и други меѓународни анализи со години предупредуваат на слабостите во системот на професионален развој на наставниците.
Според анализата на образовниот сектор на УНЕСКО, законската обврска наставниците да имаат 60 часа професионален развој во три години со години не била целосно реализирана, меѓу другото и поради недоволно финансирање на Бирото за развој на образованието.
ОЕЦД, пак, уште во својата анализа за образованието во Македонија предупреди дека развојот на наставничката професија не се води како доволно системска политика, а поддршката за наставниците и ресурсите на Бирото за развој на образованието се недоволни.
Значи, не станува збор за тезата дека „македонските наставници не знаат“.
Таквата генерализација би била неправедна.
Прашањето е дали системот им овозможува на наставниците континуирано да ги развиваат методите со кои треба да ги научат децата да размислуваат, анализираат, поврзуваат и решаваат проблеми.
Од достапните податоци, одговорот очигледно не е доволно добар.
Има ли материјални проблеми? Да. Но тие не се целото објаснување
ПИСА 2025 дава и актуелна слика за условите во училиштата.
Околу 52 проценти од учениците во Македонија учат во училишта чии директори велат дека недостигот од образовни материјали – учебници, ИТ-опрема, библиотечен или лабораториски материјал – до одреден степен го попречува наставниот процес.
Кај 17 проценти се пријавува и проблем со физичката инфраструктура.
Но тука има една важна работа.
Недостатокот на ресурси може да објасни дел од проблемот, но не може да биде целосното објаснување.
Зашто и самиот ОЕЦД покажува дека врската меѓу издвојувањата за образование и резултатите не е едноставна. Македонија во 2022 година имала кумулативно околу 33.100 долари по ученик во текот на основното и средното образование, мерено според паритетот на куповната моќ.
Значи, прашањето не е само колку пари вложуваме, туку и како ги претвораме тие пари во квалитет на учење.
Има уште еден сигнал: учениците пропуштаат од училиштето
ПИСА 2025 открива и нешто што е многу важно за разбирањето на резултатите.
Околу 35 проценти од македонските 15-годишници изјавиле дека пропуштиле најмалку еден цел ден училиште во две недели пред тестирањето.
Околу 41 процент прескокнале најмалку еден час, а 57 проценти изјавиле дека доцнеле на училиште. Во 2022 година овие показатели биле 28, 37 и 50 проценти.
Тоа е сериозен знак.
Не мора да значи дека секој изостанок е резултат на слаб квалитет на наставата. Но зголеменото отсуство покажува дека врската меѓу ученикот и училиштето не е доволно силна.
И тоа е образовен проблем, не само дисциплински проблем.
И родителската поддршка опаѓа
ПИСА покажува и пад на семејната поддршка.
Во 2025 година 67 проценти од учениците рекле дека родителите или старателите најмалку еднаш неделно ги прашуваат што правеле на училиште, наспроти 73 проценти во 2022 година.
Само 52 проценти пријавиле дека најмалку еднаш неделно разговараат со родителите за проблеми што ги имаат во училиштето, наспроти 63 проценти во 2022 година.
Ова не е нешто што училиштето може само да го реши.
Но токму затоа современиот образовен систем мора да има механизми со кои ќе ги вклучува семејствата, ќе го следи ризикот од откажување и ќе реагира пред проблемот да стане траен.
Иронијата: реформи имаме, но немаме доволно континуитет
Тука доаѓаме до можеби најважната точка.
Македонија не е земја без образовни стратегии и реформи.
Напротив.
Имаме Стратегија за образование 2018–2025. Имаме нова Концепција за основно образование. Имаме национални стандарди за постигањата на учениците. Има реформи на наставните програми.
Но ОЕЦД во 2024 година забележа нешто многу важно: иако Македонија има релативно развиена рамка на стратешки документи, Стратегијата за образование немала конкретни цели за подобрување на резултатите од учењето, иако земјата има слаби резултати на меѓународните тестирања.
Тоа е можеби клучот.
Можеме да имаме стратегија за образование.
Можеме да имаме реформа на наставните програми.
Можеме да имаме нови концепции.
Но ако немаме јасна мерлива цел: „во следниот циклус на ПИСА резултатот мора да се зголеми за толку и толку“, тогаш реформата може да стане сама на себе цел.
ПИСА 2022 веќе ни кажа многу од ова
И тука е најнепријатното прашање.
Ова не го дознавме денес.
ПИСА 2022 веќе покажа пад во математиката, читањето и природните науки во однос на 2018 година. Во 2022 година дури 73,6 проценти од македонските 15-годишници биле под основното ниво на читање, 66,2 проценти под основното ниво по математика и 65,3 проценти под основното ниво по природни науки.
ОЕЦД уште порано ни кажа што треба да се прави: усогласување на наставните стандарди, подобрување на оценувањето, развој на наставниците, подобра поддршка на училиштата, намалување на зависноста од учебниците и поголем фокус на исходите од учењето.
Ако по тоа следи ново мерење со слично ниски резултати, тогаш прашањето повеќе не е: „Што не е во ред со нашите деца?“
Туку: „Што направивме со информацијата што ја добивме пред три години?“
Глобалниот пад е контекст, но не е алиби
Да, ПИСА 2025 покажува глобално намалување на резултатите и тоа мора да се има предвид.
Но тоа не е доволно објаснување за Македонија.
ПИСА покажува дека македонските ученици се под просекот на ОЕЦД во сите три области, дека само 32 проценти достигнуваат барем основно ниво по математика, 26 проценти по читање и 36 проценти по природни науки.
Тоа не е само последица на глобалниот пад.
Тоа е резултат на домашен образовен систем кој со години не успева доволно брзо да го помести начинот на кој се учи, оценува и поддржува ученикот.
Каде е суштинскиот проблем?
Од сите овие податоци може да се извлече една поширока слика.
Македонскиот образовен систем има проблем со усогласеноста меѓу она што сакаме учениците да го знаат и она што реално ги учиме да го прават.
Наставните програми се менуваат, но не секогаш доволно кохерентно.
Стандардите постојат, но нивната примена и оценувањето не се доволно усогласени.
Наставниците имаат обврска за професионален развој, но системот не обезбедува континуирано и доволно финансирано професионално надградување.
Учениците добиваат оценки, но тие оценки не секогаш се добар индикатор за реалните компетенции.
Училиштата имаат директори и наставници, но нивниот капацитет за системско подобрување е ограничен.
И конечно, државата има стратегии, но премногу често недостига континуитет во спроведувањето и мерење дали реформите навистина функционираат.
Тоа е веројатно најважната лекција од ПИСА 2025.
Не ни треба уште една реформа. Ни треба систем што ќе ја спроведе претходната
На Македонија не ѝ недостигаат документи.
Не ѝ недостигаат концепции.
Не ѝ недостигаат препораки.
Ѝ недостига механизам што ќе ги претвори резултатите од секое следно тестирање во обврзувачка образовна политика.
Кога ПИСА ќе покаже дека учениците не разбираат текст – да се промени начинот на кој се учи читање.
Кога ќе покаже дека не умеат да применат математика – да се промени начинот на кој се предава математика.
Кога ќе покаже дека не умеат критички да проценуваат научни информации – да се промени начинот на кој се предаваат природните науки.
Кога ќе покаже дека учениците отсуствуваат сè повеќе – да се истражи зошто и да се интервенира.
И кога ќе покаже дека наставниците немаат доволно услови за професионален развој – тоа да стане буџетски и институционален приоритет, а не препорака што ќе стои во извештај.
Зашто ПИСА не е пресуда за македонските деца.
ПИСА е огледало за системот што ги образува.
Ако во тоа огледало трипати по ред гледаме ист проблем, тогаш можеби не треба повторно да го анализираме огледалото.
Треба да го поправиме системот што го покажува.
