Skip to content
Европската комисија подготвува одлука за одмрзнување на повеќе милијарди евра од европските фондови наменети за Унгарија, со што официјално се отвора патот и за целосно враќање на унгарските универзитети во програмите „Еразмус+“ и „Хоризонт Европа“. Овој чекор доаѓа откако владата во Будимпешта ги исполни клучните барања на Брисел поврзани со судирот на интереси во управувањето со високообразовните установи. За илјадници унгарски студенти и истражувачи, ова значи повторно отворање на вратите за меѓународна размена, стипендии и учество во прекугранични научни проекти уште од претстојниот семестар.
Блокадата траеше од декември 2022 година, кога Европската унија одлучи да ги замрзне средствата поради сериозни забелешки за партизација на унгарските јавни универзитети. Владата на премиерот Виктор Орбан тогаш го пренесе управувањето со високото образование врз таканаречени фондации од јавен интерес, чии управни одбори беа преплавени со активни владини функционери, министри и партиски кадри. Брисел тоа го оцени како директен судир на интереси и закана за автономијата на институциите, поради што на над дваесет универзитети им беше забранет пристапот до европски грантови и стипендии.
За да се надмине ќор-сокакот и да се обезбеди пристап до замрзнатите фондови, унгарскиот парламент во изминатиот период усвои низа законски измени кои наметнаа строги ограничувања. Според новите правила, членовите на владата, државните секретари, пратениците и градоначалниците веќе не можат да членуваат во управите на овие образовни фондации. Дополнително, воведени се прецизни механизми за контрола на јавните набавки и транспарентност во трошењето на средствата, што според проценките на правните експерти на Унијата ги задоволува минималните стандарди за правна сигурност.
Соработката се возобновува и во рамките на Централноевропската иницијатива, што овозможува финансирање на регионални научни конзорциуми во кои партнерствата со Унгарија беа ставени во мирување.
Иако одлуката носи олеснување за Будимпешта и претставува значајна победа за нејзиниот државен буџет, Брисел предупредува дека финансиските славини нема да бидат отворени без контрола. Европската комисија задржува право веднаш да ја прекине исплатата доколку забележи обид за враќање на старите практики или притисоци врз академскиот кадар. Како што потенцираат од преговарачкиот тим во Брисел, целта на овие мерки беше заштита на парите на европските даночни обврзници и обезбедување еднакви можности за младите, а не политичко казнување на граѓаните.
Одмрзнувањето на траншите ќе се одвива етапно, при што првите средства ќе бидат насочени директно кон сервисирање на заостанатите трошоци за студентите и научноистражувачките лаборатории. Ваквиот исход покажува дека механизмот за условеност на европските фондови со владеењето на правото станува практична алатка преку која Европската унија ги принудува земјите членки да спроведат суштински реформи, што испраќа јасен сигнал и до земјите кандидати од Западен Балкан за строгите правила што владеат на европскиот пазар.
