Skip to content
Не станува збор само за еден портал, една Facebook-страница или една спорна објава.
Според последното соопштение на Агенцијата за национална безбедност, во Македонија се открива поширока пропагандна инфраструктура составена од портали, профили на социјалните мрежи и лица поврзани со странски фактори, за која АНБ тврди дека работела во функција на руски интереси.
На 18 септември, во координирана акција со МВР и Основното јавно обвинителство за гонење на организиран криминал и корупција, бил извршен претрес во домот на македонски државјанин. Според АНБ, тој е осомничен за предизвикување национална, расна и верска омраза, одавање службена тајна и ширење расистички и ксенофобичен материјал преку компјутерски систем. Предметите одземени при претресот се предмет на дополнително вештачење.
Но, вистинската приказна е поширока од самиот претрес.
Како изгледа мрежата според досегашните наоди?
АНБ тврди дека зад пропагандниот апарат се кријат „вистинските актери“, кои користат клонирани псевдопортали регистрирани со македонски интернет-домени.
Според агенцијата, преку нив се пласираат лажни вести и дезинформации, се менуваат или преобликуваат наративите за актуелните настани и се создава содржина со која се поткопува довербата во институциите и се поттикнува етничка и национална нетрпеливост. АНБ дополнително ја поврзува мрежата со регионални проруски политички структури и тврди дека активностите се спротивставени на евроинтегративниот курс на земјата.
Токму тука се вклопува истражувањето на „360 степени“ објавено во јули, кое идентификуваше пет интернет-портали регистрирани во Македонија – Vestimak.mk, Vestimk.mk, 24mk.mk, Mk24.mk и Utre.mk – и пет Facebook-страници на македонски јазик кои, според истражувањето, биле управувани од странство.
„360 степени“ утврдил дека страниците објавувале речиси идентични содржини, а порталите имале речиси идентичен дизајн и меѓусебно преземале текстови.
Тоа е првиот важен елемент на приказната: мрежата не мора да изгледа како една редакција. Напротив, нејзината сила е токму во тоа што може да изгледа како повеќе различни медиуми.
Пет портали, две имиња и една контакт-адреса
Според податоците од МАРНЕТ што ги анализирал „360 степени“, два од порталите – Vestimak.mk и Vestimk.mk – биле регистрирани од Александар Смиљков, додека 24mk.mk, Mk24.mk и Utre.mk биле регистрирани од Асен Петровски.
Особено внимание привлекува тоа што групите портали користеле заеднички контакт-адреси, а „360 степени“ утврдил дека дел од тие адреси биле поврзани со бугарската Фондација „Македонија“.
Истражувањето од јули дополнително покажа дека Facebook-страниците биле креирани во 2023 година и дека Facebook ги прикажувал како страници управувани од странство. Содржините од нив се поврзувале со петте македонски портали и со уште еден портал регистриран во странство.
Така се создава структура во која корисникот може да види различни имиња и различни веб-адреси, но зад нив да се појавуваат исти содржини, исти контакти или исти дистрибутивни канали.
Тоа е вториот клучен елемент: умножување на изворот за да се создаде впечаток на повеќе извори.
Од еден текст до десетици објави
Пропагандната инфраструктура, доколку навистина функционира на начинот што го опишуваат АНБ и „360 степени“, не завршува со објавувањето на текстот.
Една содржина може да биде објавена на портал, потоа преземена од друг портал, споделена преку повеќе Facebook-страници и повторно да се појави во форма на кратко видео или друга објава.
На тој начин истиот наратив може да се појави пред корисникот повеќе пати, но секогаш преку различен „извор“.
Во своето јулско истражување, „360 степени“ забележал токму такво преклопување на содржините меѓу петте Facebook-страници, кои објавувале речиси идентични видеосодржини.
Од аспект на влијанието врз јавниот простор, ова е важна разлика.
Не мора секој текст да биде лажен за една мрежа да има пропагандна функција. Доволно е одредени теми постојано да се избираат, истите настани да се претставуваат од една перспектива и содржините координирано да се дистрибуираат низ повеќе канали.
Зошто токму етничките и политичките теми?
Според досегашното истражување на „360 степени“, дел од содржините се однесувале на односите меѓу Македонија и Бугарија, на Македонците и Албанците и на други теми што лесно можат да предизвикаат остри политички и идентитетски поделби.
АНБ сега оди чекор понатаму и тврди дека ваквата инфраструктура е ставена во функција на руски интереси.
Тоа е сериозно институционално тврдење, но важно е да се забележи дека јавноста во моментов нема целосен увид во доказниот материјал зад него. АНБ не ги именува порталите ниту лицето опфатено со истрагата, а предметите одземени при претресот сè уште се вештачат.
Токму затоа во оваа фаза треба да се разликуваат три нивоа: што тврди АНБ, што откриле новинарските истражувања и што на крајот ќе биде докажано во постапката.
Москва преку Софија – што е утврдено, а што е врска што допрва треба да се докаже?
„360 степени“ во своето јулско истражување утврдил адресни и сопственички врски меѓу бугарскиот портал Vestimak.com, компанијата Vestimak Ltd. и Фондацијата „Македонија“ во Софија. Според истото истражување, еден од сосопствениците на компанијата бил Виктор Стојанов, основач на Фондацијата „Македонија“.
Во најновата анализа, „360 степени“ ја поврзува токму оваа мрежа со описот што АНБ го дала во своето соопштение. Медиумот притоа забележува дека АНБ официјално не ги именува ниту порталите ниту лицата.
Уште поважно, самиот „360 степени“ посочува дека постои нејаснотија околу идентитетот на лицето за кое негови извори велат дека е осомничено. Името и презимето се слични, но не се идентични со податоците на еден од регистраторите на порталите, па медиумот остава отворени повеќе можности.
Затоа врската „Москва – Софија – Скопје“ во оваа фаза треба да се чита како истражувана структура и институционално тврдење, а не како правосилно утврдена шема.
Најважниот дел од приказната е всушност – публиката
Во центарот на ваквите операции не се порталите. Не се ниту Facebook-страниците.
Во центарот е публиката.
Целта на секоја организирана информациска операција е содржината да стигне до што е можно повеќе луѓе, но истовремено да изгледа како спонтано создадено јавно мислење.
Еден портал објавува.
Друг го пренесува.
Трет додава нов наслов.
Facebook-страница го споделува.
Друга страница прави видео.
Корисниците го споделуваат повторно.
На крајот, граѓанинот може да добие впечаток дека „сите зборуваат за истото“.
А всушност, можеби гледа една иста информација која само се движи низ различни канали.
Токму овој механизам е причината зошто идентичните содржини, заедничките контакт-адреси, регистрациите и начинот на управување со страниците се поважни од самите имиња на порталите.
Од „медиум“ до информациска инфраструктура
Случајот што сега го отвораат АНБ, МВР и ОЈО поставува и пошироко прашање: каде завршува слободата на медиумите, а каде почнува организираното странско влијание?
Тоа не е едноставна граница.
Порталот може да биде непрофесионален, партиски пристрасен, сензационалистички или политички ангажиран, а сепак тоа само по себе не значи дека е дел од странска пропагандна операција.
За такво тврдење се потребни докази за организациска поврзаност, финансирање, координација, насочување или друга конкретна врска.
Во актуелниот случај институциите велат дека токму такви врски истражуваат.
АНБ најавува дека активностите ќе продолжат и дека ќе бидат насочени кон субверзивно-пропагандни активности преку мрежи на портали поврзани, според нејзиното тврдење, со регионални проруски политички структури.
Но, конечниот одговор на прашањето кој ја организирал мрежата, кој ја финансирал, кој ги креирал наративите и каква била нејзината реална публика и влијание ќе мора да дојде преку истрагата и доказите.
Засега, она што може да се реконструира е една потенцијална информациска машина: повеќе портали, повеќе профили, заеднички или преклопени содржини, странска инфраструктура и публика која истата порака може да ја сретне на повеќе места.
