ЕУ го усвои Актот за ВИ: Што значи тоа за Македонија и македонските компании?

Новите европски правила за вештачката интелигенција не се важни само за големите технолошки компании во САД, Кина и земјите од Европската Унија. Тие можат да имаат последици и за македонските фирми што развиваат дигитални производи, за компаниите што извезуваат услуги на европскиот пазар, но и за институциите и граѓаните што сè повеќе се потпираат на алатки со вештачка интелигенција.

Европската Унија со својот Акт за вештачка интелигенција воспоставува правила според ризикот што го носи конкретната технологија. Тоа значи дека не се третираат исто систем што помага во пишување текст, алгоритам што влијае врз пристапот до работа или кредит и технологија што може да загрози безбедност или основни права.

За Македонија, која не е членка на ЕУ, најважно е што географската граница не ги ослободува автоматски компаниите од европските правила. Ако македонска компанија пласира ВИ-модел или систем на пазарот на ЕУ, или ако резултатите од нејзиниот систем се користат во Унијата, може да има обврски според регулативата. Истовремено, не значи дека секој македонски корисник што користи ChatGPT или друга алатка мора лично да ги исполнува истите барања како компанијата што ја развива технологијата.

Што треба да знаат македонските компании?

За домашните ИТ-компании што работат со европски клиенти, регулативата може да стане дел од деловните услови. Клиентите од ЕУ може да бараат информации за тоа како е развиен одреден систем, кои се неговите ограничувања, како се обработуваат податоците и дали се исполнети релевантните безбедносни и правни барања.

Особено значајни се правилата за таканаречените модели на вештачка интелигенција за општа намена — технологиите што можат да се користат за различни задачи и да бидат вградени во други производи и услуги. Нивните даватели, во зависност од применливите правила и евентуалните исклучоци, треба да подготват техничка документација, да имаат политика за почитување на авторските права и да објават доволно детално резиме на содржините користени за тренирање на моделот.

Ова може да биде важно и за македонските компании што не создаваат сопствен голем модел, туку развиваат апликации врз основа на туѓа технологија. Нивните обврски ќе зависат од улогата што ја имаат во производот, начинот на негово пласирање и видот на системот. Затоа, компаниите што работат со клиенти од ЕУ треба да проверат дали се опфатени со конкретните барања, наместо да претпоставуваат дека регулативата се однесува само на технолошките гиганти.

Што значи тоа за граѓаните?

За граѓаните, регулативата е важна поради сè пошироката употреба на ВИ во услуги, комуникација и создавање содржини. Европските правила предвидуваат барања за транспарентност во одредени ситуации, вклучително и кога луѓето комуницираат со ВИ-системи или кога содржини се создадени или изменети со помош на вештачка интелигенција.

Овие барања не значат дека секоја содржина создадена со ВИ мора да биде означена на ист начин. Обврските зависат од видот на системот и конкретната употреба. Целта е луѓето во соодветните ситуации да можат да препознаат кога имаат работа со вештачка интелигенција или со одредени синтетички содржини.

За Македонија, практичното прашање е колку домашните компании и институции се подготвени да воведуваат вакви стандарди, особено кога нивните дигитални услуги се поврзани со европскиот пазар. Самото постоење на европска регулатива не значи дека сите нејзини одредби автоматски се применуваат во земјава како домашно право. Но, правилата може да станат релевантни за македонските субјекти преку нивните деловни односи со ЕУ, а усогласувањето со европските стандарди е важно и за поширокото приближување на земјата кон европското законодавство.

ЕУ веќе бара одговори од технолошките компании

Прашањето веќе не е само теоретско. Европската комисија испрати барања за информации до повеќе од 30 компании што развиваат вештачка интелигенција, со прашања за безбедноста, заштитата и почитувањето на правилата за транспарентност и авторски права. Комисијата ги побарала информациите и од компании надвор од Европа, вклучително и од Кина, а во октомври соопшти дека ги разгледува добиените одговори.

Според извештајот на Ројтерс од 9 октомври, ваквите барања може да бидат почеток на понатамошни истражни постапки, кои во случај на утврдени прекршувања може да доведат до високи казни. Самото барање информации, сепак, не значи дека компанијата сторила прекршок или дека против неа веќе е отворена формална истрага.

Европската комисија на тој начин покажува дека примената на правилата не е ограничена само на нивното усвојување. Институциите бараат информации и ја проверуваат усогласеноста на компаниите со барањата за безбедност и транспарентност.

Како функционира европскиот Акт за вештачка интелигенција?

Актот за вештачка интелигенција на ЕУ е правна рамка што ги класифицира системите според нивото на ризик и утврдува различни обврски. Одредени практики се забранети, за системите со висок ризик се предвидени посебни услови, а за моделите за општа намена постојат барања за документација, авторски права и транспарентност.

Правилата за модели за општа намена, кои се применуваат од август 2025 година, опфаќаат техничка документација и информации за други развивачи што ги вградуваат моделите во сопствени системи. За моделите со системски ризик се предвидени и дополнителни обврски, меѓу кои процена и ублажување на ризиците, пријавување сериозни инциденти и мерки за сајбер-безбедност.

Главниот дел од Актот почна да се применува на 2 август 2026 година, но постојат исклучоци и преодни рокови. Според актуелниот преглед на Европската комисија, примената на правилата за одредени високоризични системи е одложена до декември 2027, односно август 2028 година, зависно од категоријата. Затоа, не е точно да се каже дека сите обврски за сите ВИ-системи почнаа да важат во ист ден.

За Македонија, пораката е практична: фирмите што работат со европскиот пазар треба навреме да утврдат дали и кои обврски ги опфаќаат, а институциите треба да следат како се развива европската регулатива и дали се потребни домашни правила и капацитети за нејзино спроведување. Во време кога вештачката интелигенција брзо влегува во економијата и јавните услуги, познавањето на правилата може да стане и прашање на конкурентност, доверба и заштита на граѓаните.

Извори: Европска комисија — Акт за вештачка интелигенција и временска рамка за примена; обврски за моделите за општа намена; транспарентност според член 50; Ројтерс, 9 октомври 2026.