Skip to content
Договорот за заштита на Преспа постои од 2010 година, а стапи во сила во 2019. Сега трите држави најавуваат нова иницијатива за УНЕСКО. Но, ако старите обврски останале недоволно спроведени, што гарантира дека новото меѓународно признание ќе донесе поинаков резултат? Искуството со Охрид покажува дека ниту статусот на светско наследство не ги запира заканите без одговорни институции, контрола и конкретни мерки.
Новата иницијатива на Северна Македонија, Грција и Албанија за заедничка номинација на Преспа за листата на светско наследство на УНЕСКО е можност што не треба да се потцени. Меѓународното признание може да го привлече вниманието кон регионот, да помогне во обезбедувањето експертиза и средства и да ја засили обврската на трите држави да соработуваат во заштитата на едно природно и културно богатство што не ги познава државните граници.
Но, токму во моментот кога се најавува новата амбиција, „ПреспаНет“ потсетува на непријатен факт: рамка за заедничка заштита веќе постои, а нејзиното спроведување со години не ги дава потребните резултати.
Во реакцијата по средбата на министрите за култура на трите држави, мрежата ја поздрави иницијативата за УНЕСКО, но предупреди дека јазот меѓу преземените обврски и нивното исполнување останува голем. Според „ПреспаНет“, заедничките институции и натаму немаат доволно континуирана државна поддршка и ресурси за договорените планови да се претворат во координирани активности.
Токму тука е суштината на проблемот: УНЕСКО може да ја зголеми меѓународната одговорност за заштитата на Преспа, но не може наместо трите држави да ги спроведува нивните закони, да ги финансира институциите и да ги контролира активностите што го загрозуваат регионот.
Преспа веќе има договор. Што недостасува?
На 2 февруари 2000 година, премиерите на Албанија, Грција и тогашна Македонија се обврзаа на заштита и одржлив развој на Преспа преку формирањето на прекуграничниот Парк Преспа.
Десет години подоцна, на 2 февруари 2010 година, беше потпишан Меѓународниот договор за заштита и одржлив развој на подрачјето на Паркот Преспа, со учество и на Европската Унија. Договорот стапи во сила на 29 мај 2019 година, според официјалните податоци на Советот на ЕУ.
Со други зборови, идејата за заедничка грижа за Преспа не е нова. Не е нова ниту потребата од координација меѓу државите што ги делат езерата, природните живеалишта и одговорноста за нивната иднина.
Она што недостасува, според „ПреспаНет“, е доследно спроведување на преземените обврски, функционални заеднички институции, сигурно финансирање и континуирана политичка и институционална посветеност. Мрежата посочува дека сливот се соочува со растечки еколошки и социјални притисоци, вклучително и последиците од климатските промени и опаѓањето на нивото на водата.
Тоа се проблеми што не можат да чекаат да заврши долг процес на подготовка на номинацијата, да се собере потребната документација и да се донесе одлука за евентуално впишување на листата.
Ако новата иницијатива навистина треба да биде пресвртница, првите резултати би требало да се видат уште во текот на подготовките: редовна работа на заедничките тела, јасно утврдени одговорности, обезбедени средства, координирано управување со водите и јавно известување за напредокот. Тоа се дел од приоритетите што ги предлага „ПреспаНет“.
Охрид е предупредувањето што не смееме да го игнорираме
Најсилниот аргумент против очекувањето дека УНЕСКО автоматски ќе ги реши проблемите на Преспа е искуството со Охридскиот Регион.
Охрид е веќе впишан на листата на светско природно и културно наследство. Но, статусот не го поштеди од урбанизација, нелегални градби, инфраструктурни притисоци и проблеми со управувањето со отпадните води и урбанистичкото планирање.
Најновата одлука на Комитетот за светско наследство на УНЕСКО, донесена во 2026 година, повторно констатира дека напредокот во справувањето со заканите за исклучителната универзална вредност на Охридскиот Регион останува ограничен. Комитетот бара итно спроведување на претходните препораки, процена на влијанијата од нелегалните градби, напредок во урбанистичкото планирање и забрзување на мерките за управување со отпадот и отпадните води.
Особено е значајно што Комитетот потсетува дека во 2025 година оценил оти биле исполнети условите Охридскиот Регион да биде ставен на Листата на светско наследство во опасност. Иако регионот не беше впишан на таа листа, самото предупредување покажува колку сериозни се заканите и колку малку вредат декларативните заложби кога не се преточени во резултати.
Тоа е лекцијата за Преспа. Меѓународниот статус може да донесе поголемо внимание, дополнителни механизми за надзор и посилна обврска за отчетност. Но, не може сам по себе да ги отстрани дивоградбите, да го запре несоодветното планирање, да обезбеди прочистување на отпадните води или да ја замени работата на инспекциските служби.
И Охрид со години добива нови рокови, препораки и ветувања дека проблемите ќе се решат. Повторувањето на истото сценарио во Преспа би било особено опасно, бидејќи би значело дека институциите чекаат меѓународно признание за да почнат да ги исполнуваат обврските што веќе ги презеле.
УНЕСКО како обврска, а не како алиби
Постои и друга опасност: номинацијата да стане политичка приказна за успех уште пред да има конкретни резултати во заштитата на регионот.
Потпишувањето декларација е важен дипломатски чекор. Но, декларацијата не е исто што и функционален систем за управување. Најавата за заедничка номинација не е исто што и план со рокови, буџет, одговорни институции и јавно мерливи резултати.
Затоа, подготовката за УНЕСКО не треба да се води како одвоен проект на министерствата за култура. Преспа е истовремено природен систем, културен предел и простор во кој живеат луѓе чии приходи и иднина зависат од состојбата на езерата, земјоделството, природата и одржливиот туризам.
Тоа бара заедничка работа на институциите задолжени за животната средина, водите, културата, просторното планирање и локалниот развој. Потребни се научно следење, заедничко управување со сливот, контрола на активностите што ја загрозуваат природата и вклучување на локалните заедници. А кога обврските нема да се исполнат, мора да биде јасно кој е одговорен и што ќе се преземе.
Во спротивно, постои ризик УНЕСКО да стане уште една политичка етикета со која ќе се промовира регионот, додека проблемите што ја загрозуваат неговата вредност ќе продолжат да се натрупуваат.
Преспа не може да чека уште една деценија
Номинацијата на Преспа за светско наследство е добра можност, но вистинската вредност на иницијативата ќе се мери според она што ќе се промени на терен, а не според датумот кога регионот евентуално ќе се најде на листата.
Најважниот тест за трите држави е дали ќе ја искористат подготовката за номинацијата за конечно да го активираат механизмот за заедничка заштита што веќе го договориле. Ако институциите почнат редовно да соработуваат, ако се обезбедат средства, ако мерките добијат рокови и одговорни носители и ако јавноста може да го следи напредокот, процесот на УНЕСКО навистина може да биде катализатор за промени.
Ако, пак, сè остане на декларации и дипломатски фотографии, Преспа ќе добие нова ветувачка перспектива, но не и гаранција за посигурна иднина.
Охрид веќе покажа дека светското наследство не е заштитено само затоа што е впишано на листа. Преспа има можност да ја научи таа лекција пред да ги повтори истите грешки.
УНЕСКО не е магично стапче. Тоа е меѓународна обврска и можност за поголема одговорност. Но, езерата, живиот свет и културното наследство на Преспа ќе бидат зачувани дури кога договорите ќе се претворат во работа, средствата во мерки, а ветувањата во резултати. И за тоа не мора да се чека одлуката на УНЕСКО.
