Skip to content
Предупредувањето на Меѓународниот монетарен фонд дека трошоците за задолжување на земјите во развој драматично растат отвора важно прашање и за Македонија. Државата има високи обврски за отплата на јавниот долг, а во услови на поскапи пари на меѓународните пазари, секое ново задолжување може дополнително да го оптовари буџетот.
Светската економија влегува во период во кој задолжувањето станува сè поскапо, а најголемиот товар го чувствуваат земјите во развој. Иако дел од нив успеале да го намалат нивото на долгот, каматите што ги плаќаат растат, оставајќи сè помалку средства за образование, здравство, инфраструктура и економски развој.
Ова е едно од главните предупредувања на директорката на Меѓународниот монетарен фонд, Кристалина Георгиева, по годишните состаноци на ММФ и Светската банка, одржани во Бангкок.
Според Георгиева, просечните трошоци за сервисирање на долгот кај земјите со ниски приходи пораснале од 6 на 14 проценти од државните приходи во последната деценија. Тоа значи дека значителен дел од парите што државите ги собираат преку даноци и други приходи мора да се насочи кон отплата на долговите, наместо кон нови инвестиции.
Причината не е само во задолжувањето на сиромашните економии. Георгиева предупредува дека високите приноси на државните обврзници во развиените земји ги зголемуваат трошоците за финансирање и на останатите држави. Кога големите економии нудат повисоки приноси, инвеститорите бараат поголема камата за да позајмат пари на земјите што се сметаат за поризични.
Македонија веќе издвојува стотици милиони евра за камати
Овие предупредувања се особено важни за Македонија, која во следните години ќе мора внимателно да управува со јавниот долг, буџетскиот дефицит и потребите за ново финансирање.
Според податоците што Министерството за финансии ги објави во мај годинава, во 2026 година беа предвидени отплати на главнина и камати на постојните долгови во износ од 1,56 милијарди евра. Само за камати на домашниот и надворешниот долг беа планирани 346 милиони евра.
Дополнително, државата треба да го финансира и буџетскиот дефицит, кој според тогашниот план изнесуваше 39,2 милијарди денари.
Тоа покажува колку значаен дел од јавните финансии е поврзан со обврските создадени од претходните задолжувања.
Доколку каматните стапки на меѓународните пазари останат високи, новите кредити и обврзници би можеле да бидат поскапи од дел од претходните задолжувања. Ваквиот развој не значи автоматски финансиска криза, но може да го намали просторот за зголемување на платите во јавниот сектор, социјалните трансфери и капиталните инвестиции.
Јавниот долг се приближува до 61 процент од БДП
Последните проекции на ММФ за Македонија покажуваат дека јавниот и јавно гарантираниот долг во 2026 година би можел да достигне 60,7 проценти од бруто-домашниот производ, а во 2027 година да се зголеми на 61,5 проценти.
За разлика од тоа, потесно дефинираниот долг на општата влада за 2026 година е проектиран на 53,1 процент од БДП.
Оваа разлика е важна, бидејќи поширокиот показател ги опфаќа и јавните гаранции, односно обврските за кои државата може да сноси дополнителен финансиски ризик.
Самата висина на долгот не е единствениот проблем. Подеднакво важни се каматите, роковите за отплата и способноста на економијата да создава доволно приходи за редовно сервисирање на обврските.
За Македонија, клучното прашање веќе не е само колку ќе се задолжува, туку и по која цена ќе ги обезбедува потребните средства.
Во 2027 година доспева нова голема обврска
Дополнителен предизвик е и еврообврзницата од 500 милиони евра, издадена во 2023 година, која доспева за отплата во 2027 година. Таа носи каматна стапка од 6,96 проценти, што значи годишен каматен трошок од 34,8 милиони евра.
Министерката за финансии Гордана Димитриеска-Кочоска неодамна најави дека се разгледува можноста во 2027 година државата да издаде две еврообврзници или да комбинира различни инструменти за задолжување.
Според неа, јавниот долг останува во рамките на проекциите, а новите задолжувања ќе се реализираат согласно потребите утврдени во буџетските документи.
Сепак, глобалните движења на финансиските пазари отвораат дополнителна неизвесност. Дури и кога новото задолжување се користи за отплата на старите обврски, државата може да се соочи со поголеми трошоци доколку новите каматни стапки бидат повисоки.
На пример, доколку на задолжување од 500 милиони евра каматната стапка биде за еден процентен поен повисока, тоа би значело дополнителни пет милиони евра годишен каматен трошок, под претпоставка дека каматата е фиксна и главнината останува непроменета.
Поскапото задолжување може да ја плати економијата
Проблемот со растот на каматите не завршува кај државниот буџет.
Кога државите се задолжуваат по повисока цена, тоа може да влијае и врз условите за финансирање на банките и компаниите. Поскапите кредити ги намалуваат можностите за нови инвестиции, а кај домаќинствата можат да ја ограничат потрошувачката и куповната моќ.
За македонската економија, која има потреба од поголеми инвестиции, повисока продуктивност и отворање подобро платени работни места, ваквите движења претставуваат дополнителен ризик.
Особено чувствителни можат да бидат малите и средните претпријатија, кои во голема мера зависат од банкарското кредитирање.
Сепак, поскапувањето на државните обврзници на меѓународните пазари не значи дека автоматски ќе пораснат и каматите на сите кредити во македонските банки. Нивното движење зависи и од монетарната политика, ликвидноста, конкуренцијата меѓу банките и условите на домашниот пазар.
Дали Македонија има простор за нови задолжувања?
Предупредувањето на ММФ доаѓа во период кога државите мора истовремено да обезбедуваат средства за економски развој, социјална заштита и отплата на претходно преземените обврски.
Според Министерството за финансии, на крајот на вториот квартал од 2026 година јавниот долг на Македонија изнесувал околу 10,73 милијарди евра, односно 58,8 проценти од БДП.
Македонија затоа ќе мора внимателно да ја планира динамиката на задолжувањето, особено во услови кога на меѓународните пазари има зголемена неизвесност.
Економската дилема е дали новото задолжување ќе создава дополнителна вредност преку инвестиции и економски раст или сè поголем дел од средствата ќе се користи за рефинансирање на старите долгови.
Предупредувањето на Кристалина Георгиева не значи дека Македонија непосредно се соочува со должничка криза. Но, претставува сигнал дека периодот на релативно евтини пари не може да се зема здраво за готово.
