Skip to content
Додека Србија се приближува кон парламентарните избори на 25 октомври, Виенскиот институт за меѓународни економски студии објави навремена проценка на економските резултати на земјата под водство на Српската напредна странка (СНС). Извештајот, чиј автор е економистот Бранимир Јовановиќ, подложува на внимателна анализа наративот за „економско чудо“ што го промовираат претседателот Александар Вучиќ и неговата партија.
Споредувајќи го периодот на владеење на СНС од 2012 до 2025 година со претходната деценија и со економиите во соседството, анализата покажува резултати кои на моменти се солидни, но сепак многу поскромни – а во некои погледи и позагрижувачки – отколку што сугерираат официјалните тврдења.
Кога СНС дојде на власт во 2012 година, таа наследи економија која сè уште се опоравуваше од глобалната финансиска криза. Во периодот помеѓу 2009 и 2011 година, БДП на Србија забележа вкупен пад од околу 1,5 отсто. Новата влада не го запре падот веднаш; во првите три години од нејзиниот мандат, економијата се намали за уште речиси 2 отсто. Континуиран раст се врати дури во 2015 година. Дури и по тој период, растот остана слаб. Просечниот годишен реален раст на БДП во текот на целиот период на владеење на СНС изнесуваше 2,4 отсто – што е едвај половина од растот од 4,2 отсто забележан помеѓу 2001 и 2011 година, за време на владите на поранешната демократска опозиција.
Споредбите со земјите од регионот не се ништо поповолни. Од деветте економии во соседството, само Северна Македонија и – во мала мера – Бугарија имале побавен раст. Косово, Албанија, Црна Гора, Романија, Босна и Херцеговина и Хрватска, сите оствариле подобри резултати од Србија. Сликата за Србија како „шампион во регионалниот раст“ наоѓа слаба поткрепа во податоците.
Подобрувања на пазарот на трудот и ограничувања на животниот стандард
Најсилниот аргумент што може да се изнесе во прилог на економското управување на СНС се однесува на пазарот на трудот. Официјалната стапка на невработеност се намали од околу 23 отсто во периодот 2011–2012 година на под 9 отсто во 2024–2025 година. Сепак, голем дел од тоа подобрување е резултат на опоравувањето по колапсот што настана по 2008 година, а не на трајно проширување на можностите за вработување. Вработеноста достигна 2,8 милиони во 2008 година, нагло падна на 2,2 милиони до 2012 година, а потоа закрепна на 2,9 милиони до 2019 година. Оттогаш таа стагнира, па дури и благо опадна во 2025 година. Денес, бројот на вработени е приближно на нивото од пред кризата – сепак под нивоата од почетокот на 2000-тите – додека 270.000 лица се невработени, а околу 2,5 милиони се надвор од работната сила.
Платите значително пораснаа во номинална вредност (изразени во евра), зголемувајќи се од приближно 370 евра месечно во 2012 година на околу 930 евра во 2025 година. Сепак, трошоците за живот се движеа речиси паралелно со нив. Просечната потрошувачка по лице во истиот период се зголеми од околу 290 евра на 700 евра. За едно типично четиричлено домаќинство, во кое двајцата родители заработуваат просечна плата, тие две плати покривале 63 отсто од семејната потрошувачка во 2012 година, а 67 отсто во 2025 година. Домаќинствата трошат повеќе отколку пред една деценија, што придонесе за подобрување на благосостојбата, но уделот на трошоците што можат да се покријат од платите е речиси непроменет. Со две просечни плати, една третина од расходите на домаќинството сè уште зависат од дознаки од странство, пензии, заштеди, задолжување или неформална работа. Според тоа, номиналните податоци за платите даваат преувеличена слика за напредокот во животниот стандард.
Нееднаквоста се движи во погрешна насока. Србија влезе во периодот на владеење на СНС веќе како едно од општествата со поголема нееднаквост во Европа, а тој јаз дополнително се прошири. Уделот во доходот (по оданочување) на најсиромашната петтина од населението се намали од 4,3 отсто во 2011 година на 4,1 отсто во 2024 година, додека уделот на најбогатата десетина се зголеми од 35,5 отсто на 37,6 отсто. Истовремено, јавната потрошувачка за социјална заштита – исклучувајќи ги здравството и пензиите – бележи постојан пад, од околу 4 отсто од БДП во 2011 година на 2,8 отсто во 2023 година. Намалувањето на сиромаштијата и социјалната кохезија не се вбројуваат меѓу приоритетите на владата.
Странски капитал, избори во инфраструктурата и отсуство на домашен развоен двигател
Странските директни инвестиции (СДИ) често се претставуваат како централен елемент на моделот на СНС. Србија привлече солиден прилив на средства, кој во периодот од 2012 до 2025 година изнесуваше во просек 5,7 отсто од БДП. Сепак, овој резултат не е исклучителен: во претходната деценија просечниот прилив изнесуваше 6,1 отсто од БДП. Во 2025 година, тој се намали на 3,9 отсто од БДП, а се очекува и понатамошен пад. Уште позначаен е растечкиот трошок поврзан со претходните инвестиции. Приходите остварени од странските инвеститори – евидентирани како приход од директни инвестиции на должната страна во платниот биланс – пораснаа од околу 3 отсто од БДП во 2011 година на повеќе од 5 отсто во периодот 2024–2025 година. Во 2025 година, овие приходи ги надминаа новите приливи на странски директни инвестиции. Србија сега генерира поголем приход за странските сопственици отколку што добива во вид на свеж капитал; ова е очекувана последица на стратегијата што се потпира на субвенции и релативно евтина работна сила, наместо на развој на домашните претпријатија.
Јавните инвестиции значително се зголемија од 2018 година наваму, достигнувајќи близу 7 отсто од БДП во последните години, откако претходно, во раната фаза од владеењето на СНС, беа на ниско ниво. Најголемиот дел од овие средства е насочен кон изградба на автопатишта. Во споредба со просекот во Европската унија, должината на автопатиштата е единствениот индикатор за инфраструктура што се подобрил. Патните и железничките мрежи, капацитетот за производство на електрична енергија и пристапот до безбедно управувани санитарни услови и водоснабдување, сите заостанаа уште повеќе зад реперите на ЕУ. Домашните приватни инвестиции, во меѓувреме, се движеа околу 3 проценти од БДП во текот на целиот период, не покажувајќи тренд на зголемување. Слабото владеење на правото, корупцијата, отсуството на значајна индустриска или иновативна политика и очигледната неподготвеност да се поттикнат независни домашни бизниси способни да станат алтернативни центри на економска моќ, помагаат да се објасни оваа стагнација.
Годините на СНС донесоа пониска невработеност, повисоки номинални плати, континуирани странски инвестиции и многу километри нов автопат. Сепак, растот е побавен отколку во претходната деценија и побавен отколку во повеќето соседни земји. Вработеноста е во застој од 2019 година, поголемиот дел од зголемувањето на платите е апсорбиран од зголемувањето на трошоците за живот, нееднаквоста се зголеми, додека социјалната заштита е намалена, приливот на странски директни инвестиции не успеа да ги надмине претходните нивоа и сега генерира поголеми одливи на профит, а инвестициите во инфраструктурата се концентрираа на видливи проекти на сметка на поширока модернизација и формирање домашен приватен капитал. Резултатот е далеку под економското чудо што се тврди.
На 25 октомври гласачите ќе одлучат дали да продолжат со модел воден првенствено од странски капитал и изградба на автопати, или да отворат можност за поинаков пристап. Одржливиот напредок би барал поголем акцент на домашните компании, иновации и производство со поголема додадена вредност, наместо континуирано исклучиво потпирање на надворешни фактори. Промената на владата не би гарантирала автоматски подобри резултати, но барем би создала простор за сериозно преиспитување на економската насока на Србија.
