Skip to content
Речиси секој четврти ученик на возраст од 15 до 16 години во Македонија пушел цигари во месецот пред анкетирањето, покажува европското истражување ESPAD за 2024 година. Истовремено, електронските цигари стануваат дополнителен предизвик за превенцијата, а понови податоци за помладите ученици укажуваат дека употребата на различни тутунски производи останува сериозен проблем.
Според извештајот ESPAD 2024, 24 проценти од учениците во Македонија пријавиле дека пушеле цигари во последните 30 дена. Тоа е над европскиот просек од 18 проценти во истражувањето, кое опфатило 113.882 ученици на возраст од 15 до 16 години во 37 европски земји.
Податокот не значи дека секој четврти ученик пуши секој ден, туку дека употребил цигари најмалку еднаш во периодот што го опфаќа анкетата. Разликата е важна за да се разбере распространетоста на пушењето кај младите, без да се изедначуваат повремената употреба и секојдневната навика.
Електронските цигари стануваат дел од проблемот
Истото истражување покажува дека 30 проценти од учениците во Македонија пробале електронски цигари барем еднаш во животот. Во последните 30 дена пред анкетирањето, нив ги користеле 12 проценти од учениците.
Овие резултати покажуваат дека електронските цигари не се само изолиран тренд меѓу младите, туку производи што се присутни во нивните навики. Иако Македонија е меѓу земјите во истражувањето со помал удел на ученици што некогаш пробале електронски цигари, нивната употреба и натаму претставува здравствен предизвик.
Според Европската агенција за дроги (EUDA), која ги објавува клучните наоди од истражувањето ESPAD, на европско ниво 44 проценти од учениците на возраст од 15 до 16 години пробале електронски цигари, а 22 проценти ги користеле во последниот месец. Во Македонија овие показатели се пониски, но тоа не значи дека ризикот може да се занемари.
И помладите ученици се изложени на ризик
Дополнителна слика даваат податоците за учениците на возраст од 13 до 15 години, што Министерството за здравство ги објави во март 2026 година. Според нив, 13,6 проценти од учениците во оваа возрасна група користат некаков тутунски производ. Министерството наведе дека тоа е највисокиот процент забележан досега во истражувањата на кои се повикува.
Во истражувањето, според објавените податоци, 5,3 проценти од учениците пушеле класични цигари, додека 9 проценти користеле електронски цигари. Загреан тутун користеле 4,9 проценти од анкетираните.
Овие проценти не треба да се собираат, бидејќи е можно едно лице да користи повеќе од еден вид производ. Исто така, резултатите за учениците од 13 до 15 години не се директно споредливи со оние од ESPAD, кое се однесува на ученици од 15 до 16 години и има поинаква истражувачка рамка.
Сепак, двата извора укажуваат на потребата од континуирано следење на употребата на тутун и никотин кај младите, како и од мерки што ќе ги опфатат различните производи, а не само класичните цигари.
Никотинот не е безопасен затоа што производот е електронски
Светската здравствена организација предупредува дека електронските цигари можат да содржат никотин и други штетни супстанции. Никотинот создава зависност, а изложеноста во адолесценцијата може негативно да влијае врз развојот на мозокот, вклучително и врз процесите поврзани со учењето и вниманието.
Електронските цигари често се промовираат преку привлечни вкусови, дизајн и дигитални содржини што лесно стигнуваат до младата публика. Според СЗО, маркетингот насочен кон младите е една од причините поради кои е потребна посилна заштита од раната употреба на овие производи.
Затоа, електронските цигари не треба да се третираат како безопасна алтернатива за тинејџерите. Дури и кога производот не остава мирис на класичен тутунски чад, тоа не значи дека е без ризик. СЗО нагласува дека најбезбеден пристап за децата и адолесцентите е да не користат ниту класични ниту електронски цигари.
Превенцијата не може да се сведе само на забрани
Податоците отвораат прашање за тоа колку се ефикасни постојните мерки за спречување на пристапот на малолетниците до тутунските и никотинските производи. Важни се контролата на продажбата, информирањето на учениците и родителите, улогата на училиштата, како и следењето на новите начини на промоција и достапност на производите.
Во март 2026 година Министерството за здравство соопшти дека подготовките за Законот за заштита од пушење продолжуваат и дека предлог-решението треба да биде доставено до Владата по анализата на забелешките од јавната расправа. Самото постоење законски мерки, сепак, не е доволно без доследна примена, контрола и програми за превенција што одговараат на навиките на младите.
Наодите од ESPAD покажуваат дека Македонија е над европскиот просек по употреба на класични цигари кај учениците од 15 до 16 години. Податоците за помладата возрасна група, пак, покажуваат дека употребата на тутунски производи останува актуелен проблем. Електронските цигари го прошируваат предизвикот и бараат превенцијата да ги опфати сите производи преку кои младите можат да бидат изложени на никотин.
