Ќе дишеме ли загаден воздух зимава?

Скопје и повеќе македонски градови ја пречекуваат зимата со опасност повторно да дишат загаден воздух, додека клучни промени во контролата на емисиите остануваат недовршени. Ноемвриските мерења веќе бележат надминувања на дневната граница за ПМ10, а институциите сè уште подготвуваат планови за проблемот што минатата година во неколку средини донесе повеќе од сто дена со прекумерни концентрации на честички.

Проверката на државниот портал за квалитет на воздухот на 10 ноември покажува различна слика низ скопските станици. Во часовното мерење за 18 часот, во Миладиновци биле регистрирани 73,4 микрограми ПМ10 на кубен метар. Во Лисиче концентрацијата изнесувала околу 34,46, во Центар 32,59, кај Ректоратот 29,53, а во Карпош 25,76 микрограми. Станува збор за прелиминарни часовни вредности, кои се менуваат во текот на денот.

Овие бројки не треба директно да се изедначуваат со прекршување на дневниот стандард. Границата од 50 микрограми за ПМ10 се однесува на просекот за цело деноноќие. Во последниот дневен извештај на Министерството за животна средина, објавен на 10 ноември за претходниот ден, надминување е регистрирано во Кичево, со 52,44 микрограми на кубен метар. На 8 ноември, Тетово имало 59,53, а Струмица 59,55 микрограми. Ден претходно, над дневната граница биле и Лисиче и Кавадарци.

Ланската состојба покажува зошто неколку подобри часови или денови не се доволни за спокојна зимска прогноза. Според оригиналниот извештај на Институтот за јавно здравје за 2025 година, Лисиче имало 104 дена со надмината дневна концентрација на ПМ10, Центар 101, Ректоратот 78, Карпош 59, а Гази Баба 58. Дозволениот број е најмногу 35 во календарска година.

Проблемот одамна ги надминува границите на главниот град. Струмица лани забележала 108 такви дена, Кичево и Кавадарци по 105, станицата Битола 2 имала 97, Гостивар 94, Тетово 86, а Велес 2 имала 77. Во Куманово и Охрид биле регистрирани по 65 дена со надминување.

Кај поситните честички ПМ2,5, годишниот просек во Лисиче изнесувал 27,78 микрограми на кубен метар, во Карпош 26,60, а во Центар 25,58. Тоа е повеќе од петпати над годишната здравствена препорака на Светската здравствена организација од пет микрограми. Препораката на СЗО и домашните законски граници се различни стандарди.

Постои и долгорочно подобрување. На презентацијата на новиот скопски план беше посочено дека загадувањето во периодот од 2015 до 2025 година се намалило за околу 40 до 50 отсто. Сепак, годишните концентрации и натаму ги надминуваат дозволените нивоа.

Најконкретните институционални пропусти ги бележи Европската комисија во извештајот за 2026 година. Мерењата недоволно се користат при планирањето, издавањето дозволи и спроведувањето контроли. Мрежата има празнини во покриеноста и проблеми со сигурноста на станиците, а лабораториската обработка е ограничена и нередовна поради недостиг од квалификуван кадар.

Особено сериозна е забелешката за индустријата. Законот за индустриски емисии бил усвоен во септември 2025 година, но потребните подзаконски акти сè уште треба да се донесат. Податоците од мерењата не се користат соодветно во еколошките дозволи, а надминувањето на стандардите за воздухот недоволно се одразува врз утврдувањето на дозволените емисии.

Комисијата бара и затворање и санација на несоодветните депонии, чии чести пожари предизвикуваат сериозно загадување. Истовремено, бележи усвоени или обновени планови за воздух во Куманово, Кавадарци, Гостивар, Струга и Гевгелија. Значи, документи се носат, но слабостите во нивното спроведување остануваат.

Министерството неодамна претстави подготвени законски решенија и нацрт национални документи за наредните години. Министерот Муамет Хоџа најави план за квалитетот на воздухот за периодот 2027 до 2031 година и програма за контрола на загадувањето до 2037 година. Нивната подготовка е чекор во планирањето, но сама по себе не покажува колку емисии ќе бидат намалени оваа зима.

И во Скопје, на јавната расправа на 10 ноември, повторно се најдоа познатите решенија: проширување на парното, замена на печките на дрва, топлински пумпи, електрични автобуси и посилна контрола на индустријата. Новиот нацрт предвидува и катастар на оџаци, како и набавка на сто електрични автобуси. Тоа се предложени мерки за периодот од 2027 до 2031 година.

Според извештајот на Мета.мк од расправата, во документот има предложени извори на финансирање, но не е јасно определена одговорноста за следење на секоја мерка. Од „Еко свест“ побараа пред усвојувањето да се обезбедат финансиски и технички капацитети за спроведување и да се организираат дополнителни јавни расправи.