Од часови за дронови и воена медицина до писма за војниците на фронтот и учебници со официјалната верзија на Кремљ за Украина – воените теми стануваат дел од секојдневието на руските ученици. Некои родители избираат домашно образование, а организациите за човекови права предупредуваат и на следење на ставовите на децата.
Во руските училишта војната сè почесто се појавува како тема на редовната настава, практичните вежби и активностите надвор од училницата. Децата учат за дронови, воена служба и укажување медицинска помош на бојното поле, пишува Радио Слободна Европа во прилогот објавен на 21 ноември. Во исто време, дел од загрижените родители се одлучуваат за домашно образование за да ги заштитат децата од она што го сметаат за воена пропаганда.
Овој тренд се вклопува во пошироката промена на рускиот образовен систем по почетокот на целосната руска инвазија врз Украина во февруари 2022 година. Воените содржини не се ограничени на историските лекции: тие се присутни и во задолжителни часови за патриотизам, училишни церемонии, средби со војници и активности со кои учениците симболично ја поддржуваат руската војска.
Истражувањето на центарот „Њу Евроазиан стратеџис“ (NEST), објавено во октомври 2026 година, покажува дека војната станала дел од секојдневната училишна рутина. Учениците пишуваат писма до војниците на фронтот, учествуваат во собирање помош, изработуваат маскирни мрежи и рововски свеќи, а во училиштата се поставуваат фотографии и приказни за загинати војници.
Воената тема станува задолжителен дел од наставата
Според истражувањето на NEST, во 2022 година руските училишта вовеле задолжителни неделни часови наречени „Разговори за важните работи“, посветени на патриотско образование и теми од општествениот, историскиот и политичкиот живот. Во истиот период биле воведени редовни церемонии со кревање на знамето и интонирање на националната химна.
Во 2024 година, во наставната програма се вратиле и задолжителни содржини за основна воена обука во рамките на предметот „Основи на безбедноста и одбраната на татковината“. За учениците од осмо до единаесетто одделение, односно на возраст од 14 до 17 години, предметот вклучува воени знаења, строева обука, тактички вештини, воена медицина и управување со дронови.
Паралелно со практичната обука, се менува и начинот на кој се предава историјата. Според NEST, унифицираните учебници за повисоките одделенија содржат посебно поглавје за таканаречената „специјална воена операција“, како што руските власти ја нарекуваат инвазијата врз Украина. Во нив е застапено официјалното толкување на Кремљ, без простор за рамноправно разгледување на алтернативни толкувања на војната.
„Амнести интернешнл“, во извештајот „Само официјални извори“ објавен во јуни 2026 година, предупредува дека руските учебници и наставни материјали ја претставуваат Русија како држава опколена од непријателски сили, ја намалуваат или негираат украинската национална посебност и ги прикажуваат руските и советските воени интервенции како неопходни или легитимни.
Според организацијата, таквиот пристап ја претвора наставата во средство за оправдување на руската воена политика и го ограничува пристапот на учениците до различни извори и толкувања.
Речиси милион записи за воени активности со деца
Колку воените теми навлегле во образовните институции покажува и истражувањето на NEST, кое анализирало објави на официјалните профили на 67.712 образовни институции – од градинки и училишта до колеџи и универзитети.
Од повеќе од 102 милиони објави објавени од јануари 2022 до јуни 2026 година, истражувачите идентификувале 994.179 записи за конкретни активности поврзани со војната во Украина во кои биле вклучени деца. Станува збор за записи за активности објавени на институционалните профили, а не за број на различни деца или за независно пребројани настани.
Истражувањето забележува дека интензитетот на овие активности се разликува од место до место. Училиштата и градинките во помалите населени места, особено оние со помалку од 10.000 жители, почесто организираат активности со воена и патриотска содржина отколку институциите во големите градови.
Истражувачите укажуваат и на важна разлика меѓу учеството и вистинското прифаќање на пораките. Децата често се очекува да присуствуваат на настаните и да учествуваат во нив, без нужно да се проверува што научиле или дали навистина ги прифатиле политичките ставови што им се пренесуваат.
Според авторите, ефектот може да биде постепен: војната станува вообичаена позадина на училишниот живот, а учеството во државно организирани ритуали се претвора во рутина. Тоа само по себе не докажува дека секое дете станува поддржувач на војната, но ја намалува можноста таа да се доживува како настан за кој треба да се поставуваат прашања и да се бараат различни објаснувања.
Следење на учениците што не се согласуваат
Предупредувањата не се однесуваат само на содржината на наставата. „Амнести интернешнл“ документира и практики со кои наставниците се поттикнуваат да ги следат ставовите и активностите на учениците на интернет и да пријавуваат мислења што властите ги сметаат за несоодветни или „деструктивни“.
Според организацијата, децата можат да бидат означени како ризични поради ставови или активности што не претставуваат насилство или незаконско однесување. Како пример се наведува и дискусијата за негативното влијание на војната врз животниот стандард. Информациите за ставовите на учениците, според извештајот, можат да бидат проследени до училишните управи, полицијата или безбедносните служби.
„Амнести интернешнл“ оценува дека таквите практики ги загрозуваат правата на децата на приватност и слобода на изразување. Организацијата бара наставните програми да не содржат дезинформации, учениците и наставниците да имаат пристап до различни извори и да можат да дискутираат за војната без страв од казна.
Во меѓувреме, искуствата на родителите покажуваат колку е тешко да се направи разлика меѓу патриотското образование и политичкото насочување на децата. Радио Слободна Европа известува дека дел од нив избираат домашно образование, но достапниот прилог не дава бројки за тоа колку семејства го направиле тој избор.
Воените содржини во училиштата не се доказ дека сите руски ученици ги прифаќаат пораките на државата. Но, истражувањата укажуваат дека образовниот систем сè повеќе се користи за војната да стане дел од секојдневното искуство на децата – преку учебници, практични вежби, училишни церемонии и притисок врз оние што изразуваат поинакво мислење.

