Меѓу „Стоп за кравите“ и „Стоп за насилството“ стои цел еден институционален апарат. Министерства, инспекторати, полициски станици, центри за социјална работа, општини, комисии, правилници и закони. Речиси за секој проблем постои надлежна институција, но тоа не значи дека граѓаните секогаш добиваат навремен одговор.
Во Македонија сè почесто мора да се излезе на улица за да се добие она што институциите треба да го обезбедат без никој да ги потсетува. Едни граѓани бараат решение за проблемите со кравите, други бараат заштита од насилство. Различни проблеми, различна тежина, различни последици. Но исто прашање: зошто државата чека проблемот да стане јавен притисок пред да почне сериозно да го решава?
И токму тука е суштината. Не во споредувањето на два неспоредливи проблема, туку во начинот на кој функционира државата.
Улицата како административен шалтер
Се создава впечаток дека во Македонија постои непишана административна процедура. Прво се пријавува проблемот. Потоа се чека. Следуваат дописи, повици, префрлање на надлежности и објаснувања зошто нешто не може веднаш да се реши. Ако ништо од тоа не даде резултат, се организира протест.
Дури тогаш проблемот добива поголема видливост. Се појавуваат институционални соопштенија, најави за состаноци, ветувања за проверки и објаснувања кој што требало да направи.
Се разбира, не секој протест значи дека институциите претходно не постапувале. Но кога граѓаните веруваат дека без јавен притисок нема да добијат одговор, тоа веќе зборува за нарушена доверба во системот.
И така улицата постепено станува дополнителен шалтер на државната администрација. Шалтер на кој не се поднесува барање, туку се носи транспарент.
Превенцијата не носи насловна страница
Полесно е да се соопшти дека е одржан итен состанок отколку да се објасни зошто проблемот не бил решен пред да стане итен. Полесно е да се најави акција отколку да се утврди кој не ја спровел претходната.
Токму тука се гледа разликата меѓу управување и реагирање.
Кај проблемите со животните, институциите треба навремено да ги утврдат надлежностите, да спроведат контрола и да преземат мерки. Кај насилството врз жените, последиците можат да бидат трагични, а навремената процена на ризикот и заштитата можат да бидат прашање на живот.
Затоа не е доволно да се праша дали институцијата на крајот реагирала. Треба да се праша што знаела претходно, што можела да направи и дали некој ќе одговара за пропуштеното.
Превенцијата ретко носи насловна страница. Нема драматична прес-конференција за насилство што било спречено, ниту голема политичка пофалба за проблем што бил решен пред да предизвика револт.
Но токму тоа треба да биде мерилото за успешна институција: колку проблеми спречила, а не колку кризи успеала да смири.
Кој одговара кога сите се надлежни?
Во Македонија речиси секоја криза отвора расправа за потребата од нов закон, стратегија или институционална реформа. Некои од тие промени се неопходни. Но понекогаш проблемот не е во тоа што недостига правило, туку што постојното не се спроведува.
Една институција чека одговор од друга. Една служба нема доволно кадар. Друга нема овластување. Трета тврди дека постапила во рамките на своите надлежности.
Секој има објаснување за сопствениот дел од постапката, но граѓанинот останува без решение.
Така одговорноста се распарчува на толку многу административни делови што на крајот станува тешко да се утврди кој навистина е одговорен за исходот.
Ако по секој протест се решава само највидливиот дел од проблемот, без да се отстранат причините, тогаш следната криза не е изненадување. Таа е предвидлива последица.
А што со оние што не можат да протестираат?
Протестот е демократско право и важен начин граѓаните да ја контролираат власта. Но постои суштинска разлика меѓу граѓани што бараат промени и граѓани што се принудени да протестираат за институциите да ги исполнат своите основни обврски.
Не секој има можност да организира блокада, да собере поддршка или да привлече медиумско внимание.
Што се случува со оние што немаат гласна група зад себе? Со луѓето што не знаат кому да се обратат, немаат средства за правна помош или едноставно се плашат да го пријават проблемот?
Токму тие најмногу зависат од институции што работат без потсетување.
Државата не смее да функционира според тоа кој ќе биде погласен, кој ќе собере повеќе луѓе или чија приказна ќе предизвика поголемо внимание.
Правото на заштита и навремена услуга не треба да зависи од способноста за организирање протест.
Системот на шкрги
Можеби најточната слика за нашите институции е систем што се обидува да дише со шкрги на суво. Ги има органите и механизмите што треба да му овозможат да функционира, но условите во кои работи го спречуваат да ја исполнува својата функција.
Има закони, но нивното спроведување е неизвесно. Има надлежности, но одговорноста се префрла. Има процедури, но решенијата доцнат. Има институции, но граѓаните сè почесто мора да се борат за нивното внимание.
А најголемиот парадокс е што системот не го одржуваат во движење само оние што се платени да управуваат со него. Сè поголем дел од товарот паѓа врз граѓаните, кои покрај сопствените проблеми мора да ја преземат и улогата на јавни контролори.
Денес „Стоп за кравите“, утре „Стоп за насилството“, задутре некој трет повик за помош. Не затоа што проблемите се исти, туку затоа што премногу често го имаат истиот пат до институциите – преку улицата или јавниот притисок.
Системот се обидува да дише со шкрги на суво. Но граѓаните не се должни постојано да му носат вода. Нивната задача не е да го одржуваат системот во живот, туку да живеат во држава во која тој функционира.

