Рацин.мк го анализираше новиот предлог-закон за измени на пензиското и инвалидското осигурување, објавен на ЕНЕР, со кој власта подготвува значајни промени за осигурениците и идните пензионери. Во серија текстови детално ќе ги разгледаме сите предложени измени, нивните последици за граѓаните и заштитата што ќе ја имаат луѓето кои секој месец издвојуваат од своите плати за пензиското осигурување.
Првата тема е иднината на вториот пензиски столб. Предложените измени го бришат членот што точно определува колкав дел од основицата за придонеси треба да завршува во овој столб. Тоа се случува во период кога државните ревизори веќе документираа милионски непренесени придонеси, а опозицијата предупредува дека проблемот продолжува. Во разгледаните законски текстови нема јасна заменска одредба за стапката што се отстранува.
Во членот 17 од предлогот стои една кратка реченица: „Членот 120 се брише“. Значењето на таа интервенција станува јасно кога ќе се прочита постојниот закон. Членот 120 утврдува дека стапката на придонесот за вториот пензиски столб изнесува шест проценти од основицата за плаќање придонеси. Со истиот член се уредува и распределбата меѓу првиот и вториот столб.
За осигуреник со основица од 50.000 денари, шест проценти значат 3.000 денари месечно, односно 36.000 денари годишно што се издвојуваат за вториот столб. Во текот на повеќедецениски работен век, висината и редовноста на тие уплати, заедно со остварениот принос, влијаат врз средствата со кои ќе располага во пензија.
Затоа, бришењето на законски утврдениот процент бара конкретно објаснување. Во двата разгледани нацрта и во проверениот важечки Закон за придонеси од задолжително социјално осигурување не е утврдена изречна заменска стапка од шест проценти. Министерството за социјална политика, демографија и млади треба да ја покаже одредбата врз која ќе се темели идната распределба на придонесите.
Предложените текстови не содржат изречно укинување на вториот пензиски столб. Неговото функционирање продолжува да се уредува, а паралелниот нацрт предвидува Управата за јавни приходи да ги пренесува придонесите на првиот нареден работен ден. Ова решение може да ја подобри навременоста на трансферите. Сепак, определувањето кој ги префрла парите и во кој рок не го заменува правилото колкав износ мора да биде префрлен.
Прашањето за иднината на столбот се отвора и по претходните најави за промена на моделот. Министерот Ѓоко Велковски во септември изјави дека вториот столб нема да се укине, но дека се разгледува можност граѓаните да избираат дали ќе останат само во државниот фонд или ќе уплаќаат и во приватните пензиски фондови. Тогаш беше наведено дека конечна одлука сè уште нема и дека се подготвуваат анализи.
Таквата промена бара јавно достапни пресметки за последиците врз осигурениците. Одлуките за пензискиот систем влијаат врз идните приходи на граѓаните и врз обврските на државата со децении. Јавноста треба да знае како секое предложено решение ќе се одрази врз висината на пензиите, сигурноста на уплатите и можноста осигурениците да ги остварат своите права.
Проблемите со префрлањето на придонесите веќе се документирани. Државниот завод за ревизија утврдил дека во 2024 година уплатите кон вториот столб доцнеле во просек два месеца. На 27 февруари 2026 година нераспределените придонеси за јануари и февруари изнесувале 2.592.918.000 денари, односно приближно 42 милиони евра. Ревизорите посочуваат дека Фондот ги подготвувал пресметките и ги доставувал до Трезорот во законскиот рок, но средствата не биле навремено пренесувани до трите пензиски фонда.
Во извештајот е забележан и обратен тек на средствата: пари се враќале од главната сметка на Фондот на сметката за придонеси за да се обезбеди нивното префрлање во вториот столб. Овој наод бара објаснување за движењето на средствата и за причините поради кои прибраните придонеси не стигнувале навреме до фондовите. Ревизорите предупредуваат и на можен изгубен принос поради одложеното инвестирање.
Опозицијата тврди дека проблемот продолжил и во текот на годинава. Пратеникот на СДСМ, Јован Митрески, на 18 ноември изнесе податок дека заклучно со 31 октомври не биле префрлени 51 милион евра и побара одговор што презеле надлежните институции за заштита на осигурениците. Овој износ е тврдење на пратеникот за подоцнежен период, одделно од состојбата што ја утврдил ДЗР во февруари.
Претседателот на СДСМ, Венко Филипче, потоа го отвори прашањето зошто, истовремено со предупредувањата за непрефрлени придонеси, се предлага бришење на членот 120. Политичките обвинувања бараат проверка, но предложеното бришење е видливо во самиот документ. Неговите последици мора да бидат објаснети пред усвојувањето на измените.
Дополнително прашање отвораат преодните правила во нацртот за задолжително капитално финансирано пензиско осигурување. За придонесите примени пред започнувањето на преносот преку УЈП се предвидува Фондот да ги префрли веднаш, а најдоцна во рок од три месеци од нивниот прием. Тоа е значително подолг краен рок од сегашните пет работни дена.
Неопходно е да се објасни како овој преоден рок ќе влијае врз надоместокот за ненавремен трансфер. Законскиот текст треба изречно да ги зачува веќе настанатите побарувања на осигурениците. Треба да биде јасно уредена и одговорноста при евентуално идно доцнење на УЈП. Промената на надлежната институција не смее да остави нејаснотии околу надоместувањето на штетата.
Финансискиот интерес на државата и интересот на осигуреникот можат да се разидат ако придонесите остануваат подолго надвор од индивидуалните сметки. Државните институции добиваат повеќе време за исполнување на обврските, додека граѓанинот чека неговите пари да бидат инвестирани. Дали средствата биле користени за други исплати може да се утврди со целосен преглед на сметките и налозите за трансфер. Ревизорските забелешки се доволна причина тој преглед да биде јавно објаснет.
Вториот столб може постепено да ја губи својата улога ако уплатите се нередовни, распределбата правно нејасна, а одговорноста за доцнењето недоволно уредена. Неговото формално постоење не е доволна гаранција за осигурениците. Потребни се редовни уплати, проверлива евиденција и остварливо право на надоместок кога институциите не ги исполнуваат обврските.
Предложениот пакет засега и други важни права. Со членот 32 се предлага промената или престанокот на право по службена должност да важи од следниот месец по донесувањето на решението, наместо од неговата конечност. Тоа може непосредно да го погоди приходот на лице што сè уште ја оспорува одлуката. Се менуваат правилата за бенефицираниот стаж, а правата на професионална рехабилитација и придружните надоместоци се отстрануваат од овој закон со образложение дека ќе се уредуваат одделно.
Според доставената верзија, главната примена на измените е предвидена од 1 јули 2027 година, а дел од одредбите од 1 јануари 2028 година. До тогаш, надлежните треба да ја објават целосната законска рамка и финансиските проекции, да ја разјаснат состојбата со заостанатите придонеси и да покажат како ќе бидат заштитени осигурениците при преминот кон новите правила.
Во следните текстови Рацин.мк детално ќе ги анализира измените за вториот столб, инвалидските пензии, бенефицираниот стаж и професионалната рехабилитација. Ќе ги разгледаме и новите овластувања за менување на евиденциите, работата на комисиите и механизмите за контрола. За секоја промена ќе посочиме што предвидува сегашниот закон, што предлага власта и каква последица може да има тоа за граѓаните и нивните идни пензии.

