Skip to content
Олександар ЛЕВЧЕНКО*
Белорусија сè повеќе се интегрира во рускиот воен и политички систем, додека се обидува да го искористи ограниченото продолжување на контактите со Западот за ублажување на санкциите и правење економски отстапки. Ова претставува двоен предизвик за европските земји: Минск останува дел од руската воена инфраструктура, но во исто време се обидува да покаже подготвеност за селективна соработка со Западот.
Оваа контрадикција е особено видлива во три области – воена инфраструктура, внатрешна репресија и дипломатија на санкции.
Воен фактор
Регионот Гродно станува една од клучните области за развој на белоруската воена инфраструктура. Според извештаите во медиумите, претставникот на белоруската опозиција Вадим Кабанчук изјави дека инфраструктурата се проширува со руска поддршка, вклучително и модернизација на воздухопловната база за руски и белоруски авиони, како и проверка на борбената готовност на една од воените единици.
Самиот развој на воената инфраструктура не значи дека се подготвува неизбежен напад врз НАТО. Сепак, географијата е важна. Регионот Гродно директно се граничи со Полска и Литванија и се наоѓа во близина на коридорот Сувал – стратешка област помеѓу Полска и Литванија што е од клучно значење за копнената поврзаност на балтичките држави со остатокот од територијата на НАТО. Затоа, модернизацијата на воената инфраструктура во оваа област ги проширува потенцијалните оперативни способности на Русија и Белорусија во западен правец. Од особена важност е можноста за користење на белоруската територија, воздухопловните бази, транспортната инфраструктура и логистичките капацитети од страна на руските воени сили.
По 2022 година, Белорусија веќе покажа дека нејзината територија може да се користи како руски воен ресурс. Руските сили ја користеа белоруската територија во почетната фаза од целосната инвазија на Украина, додека воената соработка меѓу Москва и Минск продолжува да се продлабочува. Затоа, прашањето не е само за можноста за директно користење на Белорусија за идна руска операција против НАТО. Поважно е постепеното создавање услови во кои руските воени капацитети во западен правец можат да се потпрат на белоруската територија, без потреба целата соодветна инфраструктура да се развива директно во Русија.
Репресивниот систем останува непроменет
Внатрешната политика на Минск се развива паралелно со воената интеграција. Белорусија не покажува системски промени во својот став кон политичката опозиција, независните медиуми и граѓанското општество. Извештајот на независната меѓународна експертска група на ОН за Белорусија, која се занимава со улогата на државните институции во кршењата на човековите права во кривичните постапки, ги опишува системските проблеми во различни фази на прогон – од апсење до судска постапка и периодот по ослободувањето.
Според експертите, клучна улога во овој систем играат Министерството за внатрешни работи, Комитетот за државна безбедност, Истражниот комитет, Генералното обвинителство и судскиот систем. Меѓу документираните практики се произволни апсења, несоодветни услови за притвор, притисок врз притворените лица, ограничување на правото на одбрана, прогон на адвокати и отсуство на ефикасни механизми за одговорност за кршења на правата.
Посебно внимание се посветува на случајот на поранешниот припадник на белоруската специјална единица Јуриј Гаравски, поврзан со исчезнувањето во 1999 година на поранешниот министер за внатрешни работи Јуриј Захаранка, поранешниот вицепремиер Виктор Гончар и бизнисменот Анатолиј Красовски. За време на жалбената постапка во Швајцарија на 22 септември, Гаравски изјави дека наредбата за ликвидација на политичките противници наводно дошла од Александар Лукашенко и државниот секретар на Советот за безбедност и одбрана Виктор Шејман, преку други високи претставници на безбедносниот апарат.
Овие тврдења треба да бидат оценети од судот заедно со други докази. Сепак, случајот укажува на поширок проблем – отсуство на ефикасен механизам во самата Белорусија за истрага на злосторства поврзани со политичка репресија.
Во оваа смисла, внатрешниот репресивен модел и надворешната воена политика на Минск не се два независни процеси. Систем кој не дозволува политичка конкуренција во земјата истовремено ја обезбедува предвидливоста на режимот за Кремљ кога станува збор за воена соработка.
Политички затвореници како елемент на преговорите
Во исто време, Минск покажува подготвеност за ограничени договори со Вашингтон. Според специјалниот претставник на американскиот претседател за Белорусија, Џон Коул, Лукашенко се согласил да ослободи 25 лица како дел од „гест на добра волја“. Соединетите Американски Држави, од своја страна, ги укинаа санкциите против две белоруски компании – „Лакокраска“ и „Белсбумпром“.
Во исто време, беше објавено и укинување на санкциите против белоруските производители на калиумови ѓубрива. Претседателот Д. Трамп дури се пофали со купувањето белоруски калиумови ѓубрива од страна на САД, кои се поевтини од канадските.
Овие договори се важни не само сами по себе. Тие покажуваат потенцијален модел на идните односи: Минск може да користи индивидуални хуманитарни одлуки за да постигне економски или санкциони концесии, без да ги менува фундаменталните принципи.
За Западот, ова создава комплексна дилема. Ослободувањето на политичките затвореници има непосреден хуманитарен ефект. Сепак, делумното олеснување на санкциите без структурни промени во Белорусија може да му овозможи на Минск да пожнее економски придобивки, а воедно да одржува репресивен модел. Во тој случај, санкциите стануваат не само инструмент за притисок, туку и предмет на преговори. Лукашенко добива можност да размени индивидуални отстапки за конкретни економски резултати, без да се откаже од политичката контрола.
Зошто Европа продолжува со притисокот од санкции
Европската политика кон Белорусија останува построга. Швајцарија се приклучи на дополнителните санкции на ЕУ поврзани со поддршката на Минск за руската агресија врз Украина и внатрешната репресија. Ограничувањата се однесуваат на извозот на стоки и технологии што можат да придонесат за воениот, технолошкиот и индустрискиот развој на Белорусија, увозот на одредени белоруски производи, транзитот, финансиските операции и одредени услуги.
За Европа, проблемот на Белорусија има две меѓусебно поврзани димензии.
Првата е безбедноста. Белорусија ѝ ја става на располагање на Русија својата територија, воена инфраструктура и логистички капацитети. Нејзината воена интеграција со Русија значи дека потенцијалната закана за источното крило на НАТО повеќе не може да се оценува исклучиво низ призмата на руската територија.
Втората е политичка. Репресивниот систем на Минск практично ја исклучува нормалната политичка конкуренција и ги ограничува можностите за независна домашна политика. Ова го прави курсот на надворешната политика на Белорусија значително позависен од односите со Москва.
Стратешка дилема
Главното прашање за Западот не е дали е можно краткорочно подобрување на односите со Минск. Тоа веќе се покажува преку поединечни договори со Соединетите Американски Држави. Прашањето е дали ваквите договори можат да ја променат стратешката ориентација на Белорусија.
Во оваа фаза, нема очигледни знаци дека Минск фундаментално ја преиспитува својата воена интеграција со Москва. Напротив, развојот на воената инфраструктура и продолжувањето на соработката со рускиот воено-индустриски комплекс укажуваат на зачувување на таа зависност. Затоа, Белорусија сè повеќе претставува не само посебен проблем на авторитарно владеење за Европа, туку и дел од пошироката руска безбедносна средина.
Секоја проценка на ризикот на источното крило на НАТО мора да ја земе предвид белоруската територија како потенцијален елемент на руското воено планирање. Во исто време, селективното олеснување на санкциите и ослободувањето на политичките затвореници отвораат простор за ограничен дијалог. До кој степен тој дијалог може да влијае на однесувањето на Минск ќе зависи од тоа дали економската и дипломатската соработка ќе бидат поврзани со конкретни промени во внатрешната политика и воената соработка со Русија.
Токму оваа комбинација – воена интеграција со Москва, зачувување на репресивниот систем и паралелен селективен дијалог со Западот – ќе ја одреди улогата на Белорусија во европската безбедност во наредните години.
