Мажите не плачат, сè додека не стане предоцна

Од мали ги учиме да не плачат. Кога ќе пораснат, се чудиме зошто не зборуваат. Во Македонија, во 2025 година, 55 мажи починале од самоубиство, повеќе од двојно во споредба со жените. Но зад статистиката се отвора многу пошироко прашање – колку нашето општество им дозволува на мажите да бидат ранливи, да признаат дека им е тешко и да побараат помош?

„Не плачи, машко си.“

Можеби нема реченица што толку кратко и толку прецизно опишува еден дел од воспитувањето на генерации момчиња на Балканот.

Ја слушаат кога ќе паднат од велосипед, кога ќе изгубат натпревар, кога некој ќе ги навреди или кога ќе им се случи нешто што не знаат како да го објаснат.

Со текот на годините, реченицата станува правило. Мажот треба да биде силен, да издржи, да обезбеди, да ги решава проблемите и да не ги оптоварува другите со сопствените чувства.

Но што се случува кога оној од кого сите очекуваат да биде силен повеќе нема сила?

Ноември, месецот посветен на машкото здравје преку глобалното движење Мовембр, е повод да се отвори токму ова прашање.

Зад препознатливите мустаќи, кои станаа симбол на кампањата, стојат сериозни здравствени предизвици – ракот на простата, ракот на тестисите и менталното здравје на мажите.

А токму менталното здравје често останува најтешката тема за разговор.

Од мустаќи за простатата до глобално движење за машкото здравје

Приказната за Мовембр започнала во 2003 година во Мелбурн, Австралија, кога двајца пријатели дошле до идеја да ги вратат мустаќите во мода. Во првата акција учествувале само 30 мажи.

Но она што започнало како необичен предизвик брзо добило многу посериозна цел.

Мустаќите станале повод за разговор за машкото здравје, а ракот на простата бил првиот голем здравствен проблем на кој се насочило движењето. Веќе во 2004 година биле собрани средства за австралиската фондација за борба против ракот на простата.

Со текот на времето, Мовембр го проширил својот фокус.

Во 2006 година, преку партнерство со австралиската организација за ментално здравје Beyond Blue, движењето започнало да поддржува и програми за машкото ментално здравје.

Подоцна, во активностите биле вклучени и ракот на тестисите и превенцијата на самоубиства.

Денес Мовембр е глобално движење посветено на три клучни области: ракот на простата, ракот на тестисите и менталното здравје, вклучително и превенцијата на самоубиства.

Неговата порака одамна не се однесува само на раното откривање на физичките болести, туку и на потребата мажите да зборуваат за проблемите што не се гледаат.

Во Македонија две третини од самоубиствата се кај мажи

Според податоците на Државниот завод за статистика, во 2025 година во Македонија се регистрирани 81 самоубиство.

Од нив, 55 биле кај мажи, а 26 кај жени.

Тоа значи дека мажите сочинуваат речиси 68 проценти од сите регистрирани случаи, односно бројот на самоубиства кај мажите бил повеќе од двојно поголем отколку кај жените.

Во 2024 година биле регистрирани вкупно 89 самоубиства, што значи дека во 2025 година вкупниот број се намалил за осум случаи.

Иако бројките покажуваат намалување, разликата меѓу половите останува важен показател за јавното здравје.

Сепак, статистиката сама по себе не објаснува зошто некој посегнал по сопствениот живот. Причините се сложени и можат да вклучуваат психолошки, здравствени, социјални, економски и други фактори.

Но податоците отвораат прашање кое не смее да остане на маргините: дали мажите навреме ја добиваат поддршката што им е потребна?

Зошто мажите потешко бараат помош?

Светската здравствена организација во истражување за машкото ментално здравје во европскиот регион посочува дека мажите поретко од жените бараат стручна помош за психолошки проблеми.

Меѓу препреките се традиционалните претстави за машкоста, особено очекувањата мажот да биде самостоен, да има контрола врз емоциите и самиот да ги решава проблемите.

Она што во секојдневниот живот често се смета за доблест – способноста да се издржи без помош – во одредени околности може да стане пречка за навремено препознавање и лекување на психолошките тешкотии.

Проблемот не е во силата, туку во уверувањето дека силниот човек никогаш не смее да покаже слабост.

За дел од мажите, признавањето дека се чувствуваат депресивно, исплашено или беспомошно може да биде потешко отколку справувањето со физичка болка.

Особено во средини каде што разговорот за психолошки проблеми сè уште се поврзува со срам, недоволна способност или губење на авторитетот.

Товарот на човекот што мора да обезбеди сè

Во традиционалната претстава за семејството, мажот често се гледа како столб на финансиската и животната сигурност.

Од него се очекува да работи, да заработува, да ги решава проблемите и да остане стабилен дури и кога околностите се неизвесни.

Но економската несигурност, губењето на работното место, долговите, семејните конфликти и чувството на неуспех можат сериозно да влијаат врз менталното здравје.

Светската здравствена организација предупредува дека економската несигурност, нееднаквоста и ограничениот пристап до здравствена и социјална поддршка се значајни фактори што влијаат врз благосостојбата на мажите.

Тоа не значи дека сите мажи подеднакво го доживуваат овој притисок. Ниту дека жените не се соочуваат со слични проблеми.

Но очекувањето мажот секогаш да биде оној што ги има одговорите може да создаде дополнителна бариера кога нему ќе му биде потребна помош.

Татковците што никогаш не научиле да зборуваат за чувствата

Постои и друга страна на приказната, која не се гледа во статистичките табели.

Како мажите што биле воспитувани да ги потиснуваат чувствата ги воспитуваат сопствените деца?

Дали таткото што никогаш не научил да зборува за стравот, тагата или разочарувањето знае како да разговара за нив со својот син?

И дали момчињата денес растат во средина во која имаат поголема слобода да ги изразуваат своите чувства?

Промената не значи дека момчињата треба да се воспитуваат без одговорност, храброст или самостојност.

Напротив, таа значи дека храброста може да подразбира и признавање дека нешто боли, дека постои проблем или дека е потребна поддршка.

Емоционалната отвореност не е спротивност на силата.

Таа може да биде нејзин важен дел.

Мустаќите се симбол, здравјето е суштината

Повеќе од две децении по своите почетоци, Мовембр прерасна во меѓународно движење кое финансира истражувања и програми за подобрување на машкото здравје.

Неговите активности придонесуваат за истражување и подобрување на третманите за ракот на простата и тестисите, но и за развивање програми за психолошка поддршка и превенција на самоубиства.

Препознатливите мустаќи остануваат симбол на кампањата, но нивната цел е многу поширока од визуелното привлекување внимание.

Тие треба да поттикнат разговори што мажите често ги одложуваат – за превентивните прегледи, стравот од дијагноза, депресијата, осаменоста и потребата од помош.

Во Македонија, каде што разговорите за менталното здравје сè уште можат да бидат проследени со стигма, ваквите кампањи имаат посебно значење.

Но кампањите сами по себе не се доволни.

Потребни се достапни здравствени услуги, навремено препознавање на психолошките тешкотии, поддршка во училиштата и на работните места, како и општество што нема да го исмева човекот кога ќе признае дека не се чувствува добро.

Можеби е време да ги прашаме мажите како навистина се

Според Светската здравствена организација, повеќе од 720.000 луѓе годишно умираат од самоубиство во светот.

Зад секоја од тие бројки стојат сложени лични и животни околности. Но експертите нагласуваат дека самоубиствата можат да се спречуваат преку навремена поддршка, препознавање на ризиците и достапна здравствена грижа.

Затоа разговорот за менталното здравје не треба да се сведе на една кампања или еден месец во годината.

Понекогаш најважниот разговор не започнува во лекарска ординација, туку дома, меѓу пријатели или на работното место.

Со прашање што звучи сосема обично.

„Како си?“

И со подготвеност навистина да се слушне одговорот.

Зашто можеби најголемата промена што може да ја донесе Мовембр не е во тоа мажите да научат да зборуваат за своите чувства.